![\"\"](\"http:\/\/akademiye.org\/tr\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/Hunlar...jpg\")
Prof. Dr. Risalet Kerimova
\nHunlarla \u00c7in aras\u0131ndaki Do\u011fu T\u00fcrkistan m\u00fccadelesi, o zamanlar \u00c7in\u2019de h\u00fck\u00fcmran olan Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131nda, yani yakla\u015f\u0131k olarak M.\u00d6. ikinci y\u00fczy\u0131lda ba\u015flad\u0131. O d\u00f6nemin birbirine has\u0131m devletleri kimlerdir ve onlar\u0131n Bat\u0131 b\u00f6lgesi (Do\u011fu T\u00fcrkistan) i\u00e7in m\u00fccadele etmelerine sebep olan \u00e7\u0131karlar nelerdir?<\/p>\n
Bat\u0131 b\u00f6lgesi veya Do\u011fu T\u00fcrkistan, do\u011fu ile bat\u0131y\u0131 birbirine ba\u011flayan ana k\u00f6pr\u00fc niteli\u011findedir. Eski \u00e7a\u011flardan bu yana, \u201cB\u00fcy\u00fck \u0130pek Yolu\u201d denilen \u00f6nemli ticaret yollar\u0131 bu b\u00f6lgeden ge\u00e7erdi ve Avrasya medeniyetleri aras\u0131nda b\u00fct\u00fcn ticari ve k\u00fclt\u00fcrel m\u00fcbadele buradan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n
O d\u00f6nemde Do\u011fu T\u00fcrkistan yo\u011fun bir n\u00fcfusa sahipti ve ekonomik olarak da geli\u015fmi\u015f bir b\u00f6lgeydi. Bu topraklarda neredeyse 34 ila 36 \u015fehir devleti kurulmu\u015ftu. Bu devletler, de\u011fi\u015fik b\u00fcy\u00fckl\u00fck ve siyasi potansiyele sahip, k\u00fc\u00e7\u00fck birer kavim devletiydi. Buralarda esas olarak yerle\u015fik \u00e7ift\u00e7iler ya\u015f\u0131yordu. Zhokjan, Siie, Puli, Gjuandu, Uity ve Shanshan (\u015ean\u015fan) gibi baz\u0131 devletler istisna olu\u015fturuyordu. Buralar\u0131n halk\u0131 s\u0131\u011f\u0131r yeti\u015ftiricili\u011fiyle u\u011fra\u015f\u0131yordu. Her \u015fehir devleti kendi h\u00fck\u00fcmdar\u0131na, kendi idaresine ve devletin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in kendi ordusuna sahipti. \u00d6rne\u011fin, Guici\u2019de cephe ordusu 21.076 askerden olu\u015fuyordu, buna kar\u015f\u0131l\u0131k Hyhy\u2019de ordu yaln\u0131zca 45 askerden ibaretti. Bu ko\u015fullar alt\u0131nda do\u011fal olarak k\u00fc\u00e7\u00fck devletlerin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 tam anlam\u0131yla koruma \u015fans\u0131 yoktu ve bu y\u00fczden bunlar s\u0131n\u0131rlar\u0131na yak\u0131n daha b\u00fcy\u00fck devletlere ba\u011f\u0131ml\u0131 olarak ya\u015f\u0131yorlard\u0131. Bundan dolay\u0131 M.S. birinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda \u015ean\u015fan h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Sjaovan, Czingue, Zhunlu ve Czjuimo adl\u0131 \u015fehir devletlerine boyun e\u011fdirdi. Ytjan H\u00fck\u00fcmdar\u0131 Syket ve Pishinai\u2019yi fethetti. Cheshi\u2019nin h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Halga-Aman, Dan-huan, Hyhy, Ytancili\u2019yi himayesi alt\u0131na ald\u0131.1 B\u00fcy\u00fck ve g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015fehir devletleri aras\u0131nda da ihtilaflar \u00e7\u0131k\u0131yordu. Milattan sonra birinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda Sogyui\u2019nin g\u00fcc\u00fcn\u00fc artt\u0131rm\u0131\u015f olan h\u00fck\u00fcmdar\u0131, Gyici, Yutjan\u2019\u0131 ve bir \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck \u015fehir devletini hakimiyeti alt\u0131na ald\u0131.2<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck devletlerde onlarca \u015fehir bulunuyordu; bunlar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck ve k\u00fc\u00e7\u00fck \u015fehirler de vard\u0131. B\u00fcy\u00fck devletlerin ba\u015fkentleri (Gashi, Yan, Yuni, Ymi, Yankyui, Chzhoha-hota vb.) siyasi, ticari, dini ve k\u00fclt\u00fcrel merkezlerdi. B\u00fcy\u00fck \u0130pek Yolu \u00fczerinde bulunan bu \u015fehirlerde b\u00fcy\u00fck pazarlar kurulurdu. Bu devletlerin h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 saraylarda ya\u015farlard\u0131. Tap\u0131naklar ve soylular\u0131n evleri, di\u011ferlerinden ihti\u015famlar\u0131yla ayr\u0131l\u0131rlard\u0131. El i\u015f\u00e7ili\u011fiyle u\u011fra\u015fan h\u00fcnerli zanaatkarlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bu kentlerde zanaatkarlar\u0131n i\u015f yerlerinin toplu halde bulundu\u011fu yerler vard\u0131. Zanaatkarlar madenleri, ye\u015fim ta\u015f\u0131n\u0131 i\u015fleyebiliyorlar, seyrek dokunmu\u015f kuma\u015f,3 s\u00fcet deri, hal\u0131lar,4 ipekler, y\u00fcnl\u00fc kuma\u015flar5 ve pazen6 imal edebiliyor ve pamuklu kuma\u015f7 dokuyabiliyorlard\u0131.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki \u00e7ok say\u0131da devlet, d\u0131\u015f politikada b\u00f6lgenin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in birle\u015fik bir g\u00fc\u00e7 olu\u015fturmam\u0131\u015flard\u0131. \u00c7inli tarih\u00e7iler hakl\u0131 olarak \u015fu ger\u00e7e\u011fe i\u015faret ediyorlar: Do\u011fu T\u00fcrkistan devletlerinin ordular\u0131 \u201ctek ba\u015flar\u0131na zay\u0131ft\u0131 ve orduda hiyerar\u015fik bir yap\u0131 yoktu\u201d.8 Bunun neticesinde ekonomik olarak geli\u015fmi\u015f, zengin fakat g\u00fcvenlik bak\u0131m\u0131ndan zay\u0131f olan bu devletler, \u00f6zellikle de B\u00fcy\u00fck \u0130pek Yolu \u00fczerinde kurulmu\u015f ticaret merkezleri, s\u00fcper g\u00fc\u00e7 niteli\u011findeki Hunlar ve Han \u0130mparatorlu\u011fu gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc kom\u015fu devletler i\u00e7in cazip k\u00fc\u00e7\u00fck birer lokma idiler.
\nHun \u0130mparatorlu\u011fu M.\u00d6. ikinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda g\u00fcc\u00fcn\u00fcn doru\u011funa \u00e7\u0131kt\u0131. O d\u00f6neme kadar Hunlar, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n \u00f6nde gelen \u015fehir devletlerine boyun e\u011fdirdiler. Hun \u0130mparatoru Mao-tun (Mete), Han \u0130mparatoru Vendi\u2019ye yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta \u015f\u00f6yle diyordu: \u201cLoylan, ysyni, hycze ve onlar\u0131n yak\u0131nlar\u0131ndaki 26 devlet hakimiyet alt\u0131na al\u0131nd\u0131. Sonu\u00e7ta, bunlar\u0131n hepsi, yay gerenlerle birlikte, \u015fimdi tek bir aile \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda birle\u015ftirildi\u201d.9 G\u00f6\u00e7ebe Hunlar, kendilerinin \u00fcretmedi\u011fi maddi nimetlerden yararlanma gere\u011fi hissettiler ve Do\u011fu T\u00fcrkistan devletlerinin i\u00e7inde tar\u0131mla ge\u00e7inenlere ak\u0131nlar d\u00fczenlediler. Hunlar\u0131n bat\u0131 s\u0131n\u0131r\u0131ndaki prensi Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da asayi\u015fi tesis etmek i\u00e7in b\u00f6lgeye polis g\u00f6revlileri atad\u0131. Polis g\u00f6revlileri Yanki, Chagan-tyngie ile Halga-aman aras\u0131nda ya\u015fad\u0131lar ve himaye alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f bu devletlerden \u00f6nemli miktarda vergi toplad\u0131lar. 10 Hunlar, bu devletlerin fethedilen b\u00f6lgelerinde ya\u015fayan zanaatkarlar\u0131 ve bir k\u0131s\u0131m n\u00fcfusu kendi \u00fclkelerine g\u00f6\u00e7e zorlad\u0131lar. \u00d6rne\u011fin, Hoyhanshy\u2019deki Pulei devleti hakk\u0131nda \u015fu bilgi veriliyor: \u201cBa\u015flang\u0131\u00e7ta Pulei b\u00fcy\u00fck bir devletti, fakat bat\u0131 b\u00f6lgesi (Do\u011fu T\u00fcrkistan) Hunlar taraf\u0131ndan i\u015fgal edilince, Pulei h\u00fck\u00fcmdar\u0131, Tanhu\u2019ya kar\u015f\u0131 bir kusur i\u015fledi. ve Tanhu buna \u00f6fkelenerek, 6.000 Puleiliyi g\u00f6\u00e7e zorlad\u0131\u201d.11<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 hakimiyeti alt\u0131nda bulunduran Hunlar, b\u00f6lge halk\u0131n\u0131n hayat tarz\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmedi. Hunlar\u0131n hakimiyeti geleneksel k\u00fclt\u00fcrde b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fikliklerin meydana gelmesiyle sonu\u00e7lanmad\u0131. Dahas\u0131, Hun kuvvetlerine boyun e\u011fen yerli halk, sabit bir oranda vergisini \u00f6dedi, fakat Hunlarla yak\u0131nla\u015fmak istemedi ve onlar\u0131n bayra\u011f\u0131n\u0131 dalgaland\u0131rmad\u0131lar.<\/p>\n
M.\u00d6. 202 y\u0131l\u0131nda \u00c7in\u2019de Han Hanedan\u0131 iktidara geldi. Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131, saltanat\u0131n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda \u201cd\u00fcnya politikas\u0131 ve Hunlarla dostane ili\u015fki kurma\u201d politikas\u0131n\u0131 benimsedi. Han Hanedan\u0131 iktidarda durumunu sa\u011flamla\u015ft\u0131rd\u0131k\u00e7a kuzey s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na almak i\u00e7in bu asi kom\u015fusunun buralardaki hakimiyetine son vermeye karar verdi. Han \u0130mparatorlu\u011fu, Hunlar\u0131n Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki hakimiyetini kabul edemezdi. Do\u011fu T\u00fcrkistan, \u00c7in\u2019e \u00e7ok de\u011ferli ve ender bulunan ye\u015fim ta\u015f\u0131 sa\u011fl\u0131yordu ve ba\u015fka madenlerce de zengindi. O d\u00f6nemde ticaretin yo\u011fun olarak s\u00fcrd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n ticaret yollar\u0131n\u0131n Hunlar\u0131n hakimiyetinde olmas\u0131 da Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nu rahats\u0131z ediyordu.<\/p>\n
Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun kurucusu \u0130mparator Gao-di (Kaoti) M.\u00d6. 200 y\u0131l\u0131nda Hunlara kar\u015f\u0131 askeri bir sefere \u00e7\u0131kt\u0131. \u00c7in ordular\u0131n\u0131 bizzat \u0130mparator Kaoti\u2019nin kendisi komuta ediyordu. \u0130lk muharebelerden sonra Mete, kuvvetlerini geri \u00e7ekti. \u00c7in\u2019in, imparatorun bizzat kendisinin komuta etti\u011fi ve aralar\u0131nda muhaf\u0131z birliklerinin de bulundu\u011fu \u00f6nc\u00fc birlikleri Hunlar\u0131 takip etti. Bu s\u0131rada \u00c7in\u2019in \u00f6nc\u00fc birlikleri, ordunun bel kemi\u011fini olu\u015fturan di\u011fer birliklerden uzakla\u015fm\u0131\u015f ve onlarla ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 koparm\u0131\u015f oldular. Hunlar tabii ki geri \u00e7ekilmeyi durdurdular ve Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun \u00f6nc\u00fc birliklerini ku\u015fatt\u0131lar (Turan takti\u011fi). Bu birliklerin i\u00e7inde imparatorun kendisi de vard\u0131 ve ordusu ona askeri yard\u0131m getiremedi. Sima Cyan bu konuda \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201cYedi g\u00fcn boyunca da\u011flarda ve da\u011f eteklerinde s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f olan Han\u2019\u0131n askerlerine ne bir askeri yard\u0131m gelebildi ne de g\u0131da yard\u0131m\u0131 yap\u0131labildi.\u201d \u0130mparatoru kurtarman\u0131n tek yolu Hunlarla bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131 yapmakt\u0131, bu anla\u015fmada, hanedanl\u0131ktan bir prensesin Tanhu\u2019yla evlenmek \u00fczere Hunlar\u2019a verilece\u011fi vaadediliyordu.13 \u0130mparator bu vaadini ancak Hunlar\u0131n bir \u00e7ok sald\u0131r\u0131 daha d\u00fczenlemesinden sonra yerine getirdi. Ayr\u0131ca imparator \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe kavu\u015fmak ve bar\u0131\u015f\u0131 yeniden tesis etmek i\u00e7in Hunlara pahal\u0131 hediyeler vermek zorunda kald\u0131. Bu sava\u015ftan sonra Hunlarla Han \u0130mparatorlu\u011fu aras\u0131nda 40 y\u0131l boyunca bar\u0131\u015f hakim oldu.<\/p>\n
M.\u00d6. ikinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda Han \u0130mparatorlu\u011fu tekrar Hunlara kar\u015f\u0131 yo\u011fun askeri sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenlemeye ba\u015flad\u0131. \u0130lk sald\u0131r\u0131 M.\u00d6. 127 y\u0131l\u0131nda d\u00fczenlendi. Bu kez ba\u015far\u0131 kazan\u0131ld\u0131. \u201cHunlar ka\u00e7t\u0131 ve art\u0131k \u00e7\u00f6lden g\u00fcneye kadar uzanan b\u00f6lgede Hunlar\u0131n y\u00f6neticilerinin karargahlar\u0131 kalmad\u0131.\u201d M.\u00d6. 124 ila 123 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda sava\u015f, radikal Hunlar\u0131n sava\u015f meydan\u0131na, yani Mo\u011folistan steplerine ta\u015f\u0131nd\u0131. Han\u2019\u0131n ordusu, Tanhu\u2019nun kuzeydeki karargah\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irdi ve yakla\u015f\u0131k 90 bin Hunu \u00f6ld\u00fcrd\u00fc, fakat kendisi de a\u011f\u0131r kay\u0131plar verdi.14 M.\u00d6. 115 y\u0131l\u0131nda Hanlar, fethedilmi\u015f Hun topraklar\u0131nda Czycyuan eyaletini, 111 y\u0131l\u0131nda ise \u015eani ve Dunhyan eyaletlerini kurdular. B\u00f6ylece, \u00c7in\u2019in Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a s\u0131zmas\u0131 i\u00e7in bir \u00fcs kurulmu\u015f oldu ve tar\u0131m havzas\u0131nda hakimiyet kurmak i\u00e7in \u00c7inlilerle Hunlar aras\u0131nda rekabet d\u00f6nemi de ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
Han \u0130mparatorlu\u011fu M.\u00d6. 108 y\u0131l\u0131nda, en yak\u0131n kom\u015fu devletlere, yani Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n do\u011fu kesiminde kurulmu\u015f devletlere kar\u015f\u0131 askeri harekata ba\u015flad\u0131. Bu d\u00f6nemde Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131, Gu\u015fi ve Loylan Devletlerine kar\u015f\u0131 d\u00fczenlenen sald\u0131r\u0131lardan zaferle \u00e7\u0131kt\u0131. Bu askeri sald\u0131r\u0131lar sonucunda Loylan h\u00fck\u00fcmdar\u0131 esir al\u0131nd\u0131 ve ba\u015fkent Gu\u015fi fethedildi.<\/p>\n
M.\u00d6. 104 y\u0131l\u0131nda Hanlar Orta Asya\u2019da bat\u0131ya do\u011fru ileri harekata ge\u00e7tiler. Ancak \u00c7in ordular\u0131 bu sald\u0131r\u0131larda art arda ma\u011flubiyetler ya\u015fad\u0131lar. Zaman\u0131n imparatoru Y-di, 60 bin askerden olu\u015fan b\u00fcy\u00fck bir orduyla yeni bir sefer d\u00fczenledi. Bu sefer, Orta Asya\u2019da Do\u011fu T\u00fcrkistan topraklar\u0131 \u00fczerinden ge\u00e7en \u201ckuzey g\u00fczergah\u0131ndan\u201d yap\u0131ld\u0131. Hanlara direnmeye \u00e7al\u0131\u015fan Lintay Devleti yak\u0131l\u0131p y\u0131k\u0131ld\u0131. M.\u00d6. 101 y\u0131l\u0131nda Han ordusu, Fergana\u2019n\u0131n kentlerini ya\u011fmalad\u0131 ve yap\u0131lan bar\u0131\u015f anla\u015fmas\u0131nda \u00f6ng\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere buralardan at s\u00fcr\u00fclerini ganimet olarak ald\u0131. B\u00f6ylece Hunlar\u0131n Do\u011fu T\u00fcrkistan devletleriyle ba\u011flant\u0131s\u0131 kesilmi\u015f oldu.<\/p>\n
Fergana seferi, Hunlarla Hanlar aras\u0131ndaki has\u0131m ili\u015fkisinde belirleyici bir \u00f6neme sahiptir. Her \u015feyden \u00f6nce Hanlar Hunlar\u0131 ma\u011flup etti ve bu ma\u011flubiyet sonucunda Do\u011fu T\u00fcrkistan h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun hakimiyetini kabul etmek zorunda kald\u0131lar. Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da bulunan bir \u00e7ok devlet \u00c7in\u2019in ba\u015fkentine b\u00fcy\u00fckel\u00e7iler ve rehineler g\u00f6nderdiler. Bu, \u00c7inlilerin hakimiyetini tan\u0131d\u0131klar\u0131n\u0131n ve onlara tabi olduklar\u0131n\u0131n kabul\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n
Bu d\u00f6nemde Gu\u015fi, Hunlarla Hanlar aras\u0131ndaki m\u00fccadelenin esas muharebe meydan\u0131 olarak kalmaya devam etti. M.\u00d6. 99 y\u0131l\u0131nda \u00c7inlilerle Loylancev\u2019in birle\u015fik ordular\u0131 burada ma\u011flup edildi. Hunlara kar\u015f\u0131 M.\u00d6. 97 y\u0131l\u0131nda yeni bir sefer d\u00fczenlendi ve bu b\u00fcy\u00fck seferde \u00c7inliler ma\u011flup oldular. M.\u00d6. 89 y\u0131l\u0131nda Li\u2019nin komutas\u0131 alt\u0131nda yakla\u015f\u0131k 70 bin askerden olu\u015fan \u00c7in ordusu, Gu\u015fi\u2019yi tekrar ku\u015fatt\u0131. Gu\u015fi h\u00fck\u00fcmdar\u0131, ba\u015fkenti teslim etti ve \u00c7in\u2019in tebas\u0131 olmay\u0131 kabul etti. Bu sava\u015ftan sonra \u00c7in ordusu, kesin sonu\u00e7 verecek b\u00fcy\u00fck bir muharebe i\u00e7in Tanhu\u2019nun ordusuyla birle\u015fti. B\u00f6yle bir d\u00f6nemde komutan Li Guan-li, ailesinin ba\u015fkentte b\u00fcy\u00fcc\u00fcl\u00fck yapt\u0131klar\u0131 gerek\u00e7esiyle tutukland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kendisinin de \u00f6l\u00fcm tehdidiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011funu \u00f6\u011frendi. Li Guan-li, m\u00fckafata hak kazanmak i\u00e7in imparator ad\u0131na bir zafer kazanmaya karar verdi, fakat ilk sava\u015fta bozguna u\u011frad\u0131. Yanzhin da\u011f\u0131 nda yap\u0131lan genel bir muharebede \u00c7in ordular\u0131n\u0131n \u00e7evresi ku\u015fat\u0131ld\u0131. Li Guan-li teslim oldu ve esir d\u00fc\u015ft\u00fc. Bu sava\u015ftan sonra imparatorun sava\u015fa devam edecek bir ordusu kalmad\u0131.15<\/p>\n
Hus\u00fbmetin yukar\u0131da anlat\u0131lan a\u015famalar\u0131nda Han \u0130mparatorlu\u011fu, Hunlara kar\u015f\u0131 bir zafer kazanamad\u0131. Yaln\u0131zca yirmi y\u0131l sonra, di\u011fer g\u00f6\u00e7ebe halklar\u0131n (Ysyn, Yhyan ve Tingling) yard\u0131m\u0131yla Hunlar bozguna u\u011frat\u0131labildi. Hunlar\u0131n bu ma\u011flubiyeti, Orta Asya\u2019daki hakimiyetlerini sarsan siyasi krizlerin de ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 olu\u015fturdu. Hunlar M.\u00d6. 60 y\u0131l\u0131nda Tar\u0131m havzas\u0131nda hakimiyeti kaybettiler. Bu siyasi krizin sonucunda Hunlar M.\u00d6. 56 y\u0131l\u0131nda G\u00fcney ve Kuzey Hunlar\u0131 olarak ikiye b\u00f6l\u00fcnd\u00fcler. G\u00fcney Hunlar\u0131, \u00c7in\u2019le bar\u0131\u015f ili\u015fkileri kurdular ve \u00c7inlilerin topraklar\u0131na sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenlemekten vazge\u00e7tiler. Kuzey Hunlar\u0131 ise Orta Asya\u2019da m\u00fcttefik Kangyi Devleti\u2019ne g\u00f6\u00e7 ettiler. Han \u0130mparatorlu\u011fu h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 onlar\u0131 yoketmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00c7inliler, Hunlar\u0131n, Kangyi Devleti\u2019yle bir araya gelerek, \u00c7in\u2019in Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki hakimiyetini tehlikeye d\u00fc\u015f\u00fcrece\u011finden korkuyorlard\u0131. \u00c7in ordusunun \u00f6nc\u00fc birlikleri Kangyi\u2019ye sefere g\u00f6nderildi. Bu birlikler Kuzey Hunlar\u0131n\u0131 esir ald\u0131lar ve \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler.<\/p>\n
M.\u00d6. 59 y\u0131l\u0131nda Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00c7in, Do\u011fu T\u00fcrkistan \u00fczerindeki hakimiyetini himaye ili\u015fkisine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc. Bu, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n t\u00fcm devletlerinin Han imparatoruna resmen tabi olmas\u0131 anlam\u0131na geliyordu. Komutan Chzhen Czi, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n genel valisi olarak atand\u0131.16 Genel valinin ikametgah\u0131 Yulei Devleti\u2019ndeydi. Genel valiye ba\u011fl\u0131 askeri yetkililer, \u00c7in b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilerinin ve Do\u011fu T\u00fcrkistan topraklar\u0131ndan ge\u00e7en ticaret kervanlar\u0131n\u0131n serbest dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131n idamesini denetliyorlard\u0131. \u00c7in \u0130mparatoru, kendisine t\u00e2bi bu devletlerdeki valilerine sembolik yetkiler vermi\u015fti, valiler \u00c7in m\u00fchr\u00fcn\u00fc ta\u015f\u0131yorlard\u0131.17<\/p>\n
Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n hakimiyetindeki \u00c7in, Do\u011fu T\u00fcrkistan topraklar\u0131nda yava\u015f yava\u015f k\u00f6k sal\u0131yordu. Y-di imparator oldu\u011funda, fethedilen topraklarda Czycyan, Chzhani ve Dynhyan eyaletleri kuruldu ve buralarda iki kale (Yi-min-gyan ve Yan-gyan) in\u015fa edildi. Dynhyan\u2019da bat\u0131ya kadar uzanan b\u00f6lgede askeri karakollar kuruldu ve Byugyr ve Kyili\u2019deki b\u00f6lgelere g\u00f6\u00e7menler yerle\u015ftirildi. Bu g\u00f6\u00e7menler, yabanc\u0131 devletlere g\u00f6nderilen g\u00f6revlilerle, ordunun yiyecek ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak zorunda olan s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderilmi\u015f su\u00e7lulardan olu\u015fuyordu.18 Himaye sisteminin uygulamaya ge\u00e7irilmesiyle birlikte, tar\u0131mla u\u011fra\u015fan yerle\u015fim yerleri de yo\u011fun bir \u015fekilde kurulmaya ba\u015flad\u0131. \u0130mparator Chzhao-di\u2019nin y\u00f6netimi alt\u0131nda (M.\u00d6. 86-74 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda) Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da, Lintay ve Loylan\u2019da yerle\u015fim yerleri kuruldu.19<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan devletleri, Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun herhangi bir \u015fekilde zay\u0131flamas\u0131n\u0131, onun askeri ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ve i\u00e7 m\u00fccadelelerini, kendi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 kazanmak i\u00e7in kulland\u0131lar. M.S. birinci y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011finde Han \u0130mparatorlu\u011fu i\u00e7erde zor ko\u015fullarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131. Uzun bir zaman devam eden i\u00e7 \u00e7eki\u015fmeler \u00c7in\u2019in dikkatini Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a yo\u011funla\u015ft\u0131rmas\u0131na engel oldu. M.S. birinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda Hun \u0130mparatorlu\u011fu g\u00fcc\u00fcn\u00fc yeniden kazand\u0131. Hunlar, tekrar \u00c7in\u2019in kuzeyindeki topraklara askeri sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenlemeye ba\u015flad\u0131. Bu ko\u015fullarda bat\u0131 b\u00f6lgelerine gerilimli g\u00fcnler geri d\u00f6nd\u00fc. \u0130lk olarak Hun s\u0131n\u0131rlar\u0131 yak\u0131nlar\u0131ndaki Yanki Devleti Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndan koptu. M.S. 13 y\u0131l\u0131nda Yanki\u2019de \u00c7in\u2019in resmi temsilcisi Dan Cin \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. \u0130mparator Van Man bu s\u00f6m\u00fcrge devletini cezaland\u0131ramad\u0131. M.S. 15 y\u0131l\u0131nda y\u00fcksek r\u00fctbeli bir asker olan Li-Chyn, bir grup askeri yerle\u015fimciyle birlikte Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a g\u00f6nderildi. Fakat b\u00f6lge halk\u0131yla y\u0131llar s\u00fcren \u00e7at\u0131\u015fmalardan sonra Li-Chyn Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Van Man idaresi alt\u0131nda Han \u0130mparatorlu\u011fu Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki hakim konumunu kaybetti.20<\/p>\n
Eski \u00e7a\u011flarda ve Erken Orta \u00c7a\u011f D\u00f6nemi\u2019nde T\u00fcrkistan\u2019daki siyasi ko\u015fullar\u0131n en ay\u0131rt edici \u00f6zelli\u011fi, siyasal hayattaki istikrars\u0131zl\u0131kt\u0131r. Bu d\u00f6nemde, b\u00f6lgede siyasi hakimiyet i\u00e7in \u015fiddetli bir m\u00fccadele s\u00fcreci ya\u015fand\u0131. K\u00fc\u00e7\u00fck devletler ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybetti veya s\u0131n\u0131rlar\u0131na yak\u0131n yerlerdeki daha b\u00fcy\u00fck devletler taraf\u0131ndan fethedildi. G\u00fc\u00e7l\u00fc devletler aras\u0131nda da ihtilaflar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Sonu\u00e7ta, M.S. birinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda Sogyui Devleti\u2019nin h\u00fck\u00fcmdar\u0131, k\u0131yas\u0131ya verilen bu iktidar m\u00fccadelesinde sivrildi ve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir konuma ula\u015ft\u0131. Sogyui h\u00fck\u00fcmdar\u0131, Gyici, Yityan ve daha bir \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck devleti fethetti. Sogyui Devleti co\u011frafik olarak Hun \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan uzakt\u0131. Sogyui h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Yan, Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun saray\u0131nda bir s\u00fcre rehin olarak tutuldu. Yan uzun y\u0131llar \u00c7in\u2019in ba\u015fkentinde ya\u015fad\u0131 ve Han\u2019\u0131n saray\u0131na sayg\u0131nl\u0131k kazand\u0131rd\u0131. Babas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra h\u00fck\u00fcmdar olan Yan\u2019\u0131n o\u011flu Kan ise Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019na b\u00fcy\u00fck hizmetlerde bulundu. M.S. 25 y\u0131l\u0131nda Kan, Hunlar\u0131n ilerleyi\u015fini durdurdu ve eski imparatorun ailesi, imparatorlu\u011fun memurlar\u0131 ve bunlar\u0131n aileleri de dahil 1.000 ki\u015fiyi Hunlar\u0131n elinden kurtard\u0131. Han imparatoru \u00f6d\u00fcl olarak Kan\u2019a, \u201cHan \u0130mparatorlu\u011fu\u2019na boyun e\u011fen Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n B\u00fcy\u00fck Ba\u015fkomutan\u0131\u201d unvan\u0131n\u0131 verdi ve Kan, sahip oldu\u011fu erdemleri ile \u00fcn kazand\u0131.21<\/p>\n
Sogyui Devleti, Hun aleyhtar\u0131 g\u00fc\u00e7leri bir koalisyon \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda birle\u015ftirebilirdi. Fakat Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun Sogyui Devleti\u2019ne kar\u015f\u0131 i\u015fledi\u011fi bir kusur, bu devletin d\u0131\u015f politikas\u0131nda takip etti\u011fi rotan\u0131n de\u011fi\u015fmesiyle sonu\u00e7land\u0131. M.S. 33 y\u0131l\u0131nda Kan\u2019\u0131n erkek karde\u015fi Hyan, Sogyui Devleti\u2019nin h\u00fck\u00fcmdar\u0131 oldu. Hyan\u2019\u0131n askeri zaferleri, bu devleti daha da g\u00fc\u00e7lendirdi. Hyan\u2019\u0131n idaresi alt\u0131nda \u00c7in\u2019in Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019la ili\u015fkisi yeniden tesis edildi. M.S. 41 y\u0131l\u0131nda Hyan, Han\u2019\u0131n saray\u0131nda bir konu\u015fma yapt\u0131 ve konu\u015fmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Hyan, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da \u00c7in\u2019in himaye sistemi kurmas\u0131 ve ba\u015f\u0131na da kendisinin vali olarak getirilmesi \u00f6nerisinde bulundu. \u0130mparator onu Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n valili\u011fine getirirken, m\u00fchr\u00fc ona teslim etti ve Hyan\u2019\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a pahal\u0131 hediyelerle birlikte g\u00f6nderdi. Dynhyan b\u00f6lgesinin h\u00fck\u00fcmdar\u0131 buna kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131 ve \u201cbir yabanc\u0131ya b\u00fcy\u00fck yetkiler verilmemesi gerekti\u011fini ve di\u011fer devletlerin bu yetkilerin geri al\u0131nmas\u0131n\u0131 umut ettiklerini\u201d ileri s\u00fcrd\u00fc. \u0130mparator bunun \u00fczerine, karar\u0131n\u0131 yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irdi ve Sogyui b\u00fcy\u00fckel\u00e7isine m\u00fchr\u00fcn iade edilmesi talimat\u0131n\u0131 verirken, Hyan\u2019a \u201c\u00c7in\u2019in Y\u00fcce Lideri\u201d unvan\u0131n\u0131 verdi. Sogyui\u2019nin tam bu s\u0131rada Dynhyan\u2019da bulunan b\u00fcy\u00fck el\u00e7isi m\u00fchr\u00fc vermeyi reddetti ve m\u00fchr\u00fcn ancak kuvvet yoluyla geri al\u0131nabilece\u011fini s\u00f6yledi. Bu olay Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun ba\u015f\u0131n\u0131 epeyce a\u011fr\u0131tt\u0131. Hyan kendisini b\u00fcy\u00fck vali olarak ilan etme ve ba\u015f\u0131na buyruk bir \u015fekilde davranma hatas\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc, di\u011fer t\u00e2bi devletlere sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenlemeye ba\u015flad\u0131 ve b\u00f6ylece di\u011fer devletleri, kendisine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan muhalif safa s\u00fcr\u00fckledi.22<\/p>\n
M.S. 45 y\u0131l\u0131nda Tar\u0131m havzas\u0131n\u0131n do\u011fu kesiminde bulunan 18 devletin h\u00fck\u00fcmdar\u0131 \u00c7in\u2019e rehineler ve pahal\u0131 hediyelerle birlikte el\u00e7iler g\u00f6nderdiler ve Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019ndan kendilerine vali tayin etmesini istediler. Fakat imparator \u00fclkedeki siyasi ko\u015fullar\u0131n istikrars\u0131z olmas\u0131 sebebiyle onlar\u0131n talebini reddetti ve rehineleri geri g\u00f6nderdi. Ayn\u0131 d\u00f6nemde Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki ko\u015fullar da k\u00f6t\u00fcle\u015fmi\u015fti. Hyan yo\u011fun askeri sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenliyor ve Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da fetihler yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. M.S. 46 y\u0131l\u0131n\u0131n k\u0131\u015f aylar\u0131nda Hyan, Gyuci\u2019ye sefer d\u00fczenledi. Gyuci\u2019nin h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc ve fethetti\u011fi topraklar\u0131 ilhak etti. \u015ean\u015fan\u2019\u0131n h\u00fck\u00fcmdar\u0131 umutsuzlu\u011fa kap\u0131larak Han imparatoruna tekrar ba\u015fvurdu ve imparatordan o\u011flunu rehin olarak kabul etmesini, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n y\u00f6netimini \u00fcstlenmesi i\u00e7in kendilerine bir vali atamas\u0131n\u0131 istedi. \u0130mparator bu talebi sert bir \u015fekilde reddetti. Bunun \u00fczerine \u015ean\u015fan ve \u015ee\u015fi beylikleri Hunlara ba\u015fvurarak yard\u0131m ve destek talep ettiler. Bundan sonra b\u00f6lgede iki muhalif devletler grubu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131: Bunlardan birisine Sogyui liderlik ediyordu, di\u011ferine ise Hunlar.23<\/p>\n
Bu arada Sogyui Beyli\u011fi, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir devlet olan Davan\u2019\u0131 fethederek daha da g\u00fc\u00e7lendi. Fergana\u2019da Hyan, Gyuimi\u2019nin eski h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131 Davan\u2019da tahta \u00e7\u0131kartt\u0131, fakat h\u00fck\u00fcmdar tahtta bir y\u0131ldan daha fazla kalamad\u0131. Kangyi Devleti\u2019nin s\u00fcrekli ak\u0131nlar d\u00fczenlemesi y\u00fcz\u00fcnden Davan Devleti\u2019ni b\u0131rakmak gerekiyordu ve Hyan, bu devletten yaln\u0131zca b\u00fcy\u00fck miktarlarda hara\u00e7 alabildi ve bu b\u00f6lgeyi terk etti. Hyan, otoriter idaresine devam etti ve kendisine ba\u011fl\u0131 devletlerin h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131 keyfi bir bi\u00e7imde de\u011fi\u015ftirdi. Baz\u0131 devletlerin Sogyui Devleti\u2019nin tabiiyetinden ayr\u0131lmak istedi\u011fi ku\u015fkusuna kap\u0131larak, Gyimi, Gymo ve Halga-Aman Devletleri\u2019nin h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131 saray\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131 ve onlar\u0131 idam ettirdi. Kendi ordu komutanlar\u0131n\u0131 bu devletlerde tahta \u00e7\u0131kartt\u0131. Hyan\u2019\u0131n bu davran\u0131\u015flar\u0131 yaln\u0131zca h\u00fck\u00fcmdarlar aras\u0131nda de\u011fil, halk aras\u0131nda da b\u00fcy\u00fck \u00f6fkeye sebep oldu. Sogyui\u2019den atanan h\u00fck\u00fcmdarlara kar\u015f\u0131, Yityan ve Pishinai Devletleri\u2019nde isyanlar \u00e7\u0131kt\u0131. Hyan isyanlar\u0131 bast\u0131ramad\u0131 ve ordusu Hyan\u2019\u0131 asilerin elinden zorla alabildi ve Hyan kendi devletine sakland\u0131. Asiler Sogyui\u2019nin ba\u015fkentini ku\u015fatt\u0131lar. Ku\u015fatmaya Hunlar, Gyici ve di\u011fer devletler de kat\u0131ld\u0131. Fakat M.S. 61 y\u0131l\u0131nda Yityan\u2019\u0131n yeni h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Guande ancak bir y\u0131l sonra \u015fehri fethedebildi ve Hyan\u2019\u0131 da esir ald\u0131. Guande Hyan\u2019\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc ve \u00fclkesini de yak\u0131p y\u0131kt\u0131. Guande\u2019nin g\u00fc\u00e7lenmesi Hunlar\u0131n ho\u015funa gitmedi ve Hunlar, Yityan\u2019\u0131 ku\u015fatmak \u00fczere, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n 15 devletinden dev\u015firilen 30 bin ki\u015filik birle\u015fik bir orduyla be\u015f komutan\u0131n\u0131 g\u00f6nderdi. Guande teslim olmakla ak\u0131ll\u0131l\u0131k etti. Hunlar onu \u00f6ld\u00fcrmediler, fakat bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Guande o\u011flunu Hunlara rehin olarak g\u00f6nderdi ve vergisini y\u00fcnl\u00fc ve pamuklu mam\u00fcllerle \u00f6demeye s\u00f6z verdi. Sogyui taht\u0131na, Guande\u2019nin k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fi Cili ge\u00e7ti. Fakat M.S. 86 y\u0131l\u0131nda \u00c7in\u2019in Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki valisi Sogyui\u2019yi fethetti ve bu devleti \u00c7in\u2019e katt\u0131.24<\/p>\n
Milattan sonra birinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda Do\u011fu T\u00fcrkistan, \u00c7in\u2019in hakimiyetinden kurtulmak i\u00e7in yeni bir giri\u015fimde daha bulundu. M.S. 105 y\u0131l\u0131nda Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131, tabii devletlere vali atamay\u0131 geciktirmek zorunda kald\u0131 ve milattan sonra 107 y\u0131l\u0131nda Han\u2019\u0131n valisinin \u00e7evresi ku\u015fat\u0131ld\u0131. \u00c7in bu t\u00fcr eylemlere kar\u015f\u0131 direnemedi ve Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da valilik makam\u0131n\u0131 la\u011fvetmek zorunda kald\u0131. Hunlar, Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun bu zay\u0131f an\u0131ndan yararland\u0131 ve b\u00f6lgedeki devletleri fethetti. Bu tarihten itibaren Hunlar, birle\u015fik bir g\u00fc\u00e7 olu\u015fturarak \u00c7in\u2019e sald\u0131r\u0131lar\u0131na tekrar ba\u015flad\u0131lar.25<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc devletleri zaman zaman Hunlara kar\u015f\u0131 askeri seferler d\u00fczenlediler.<\/p>\n
\u00d6rne\u011fin, M.S. 134 Cheshi Devleti\u2019nin h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131, kuzey kom\u015fular\u0131 olan Hunlara kar\u015f\u0131 ani bir bask\u0131nda bulundular. Hunlar\u0131n evlerini yak\u0131p y\u0131kt\u0131lar, y\u00fczlerce erke\u011fi \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler, kad\u0131nlar\u0131 esir ald\u0131lar.<\/p>\n
Bu kad\u0131nlar aras\u0131nda Tanhu\u2019nun annesi ve teyzesi de vard\u0131. Ayr\u0131ca Hunlardan zengin bir ganimet de ald\u0131lar.26<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki devletler, iki g\u00fc\u00e7l\u00fc imparatorluk aras\u0131nda s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kalm\u0131\u015flard\u0131. Bu y\u00fczden onlar d\u0131\u015f politikalar\u0131n\u0131 \u015fekillendirirken, manevra taktiklerine ba\u015fvurmak zorunda kald\u0131lar. Ko\u015fullar olumsuz oldu\u011fu zaman bu devletler, Hunlara veya \u00c7inlilere \u201cboyun e\u011fdiler\u201d. \u00d6rne\u011fin, M.S. 73 y\u0131l\u0131nda Min-di zaman\u0131nda \u00c7in, bat\u0131 b\u00f6lgelerine mesaj g\u00f6nderdi\u011fi zaman, Cheshi\u2019nin iki devleti de \u00c7in\u2019e ba\u011flanmay\u0131 kabul etti, fakat Hunlar, buna ceza olarak bu devletler \u00fczerine ordu g\u00f6nderdi\u011fi zaman Cheshi\u2019nin bu iki beyli\u011fi Hunlara tekrar boyun e\u011fmek zorunda kald\u0131lar.27<\/p>\n
80 y\u0131l sonra M.S. 153 y\u0131l\u0131nda Arka Cheshi Devleti\u2019nin h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Alodo, Han \u0130mparatorlu\u011fu\u2019na kar\u015f\u0131 isyan etti ve \u00c7inli askerlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 kentlerinden birini ku\u015fatt\u0131. Ku\u015fatma s\u0131ras\u0131nda bir\u00e7ok \u00c7in askeri hayat\u0131n\u0131 kaybetti. Fakat Arka Cheshi prenslerinden baz\u0131lar\u0131n\u0131n Alodo\u2019dan kopmalar\u0131 \u00fczerine Arka Cheshi Devleti \u00c7in\u2019e boyun e\u011fdi. Alodo ba\u015f\u0131na geleceklerden korktu\u011fu i\u00e7in ailesi ve kendisini destekleyen k\u00fc\u00e7\u00fck bir grup arkada\u015f\u0131yla birlikte Kuzey Hunlar\u0131na s\u0131\u011f\u0131nd\u0131. \u00c7in Arka Cheshi Devleti\u2019ne bir vali atad\u0131. Bir s\u00fcre sonra Alodo \u00fclkesine geri d\u00f6nd\u00fc ve taht i\u00e7in m\u00fccadeleye ba\u015flad\u0131. \u00c7in\u2019in bu devlete atad\u0131\u011f\u0131 asker k\u00f6kenli vali, Alodo\u2019nun Hunlardan yard\u0131m isteyece\u011fini ve bat\u0131 b\u00f6lgesinde hus\u00fbmeti k\u00f6r\u00fckleyebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in Alodo\u2019ya Arka Cheshi Devleti\u2019nin h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 geri verdi.28<\/p>\n
Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n idaresi alt\u0131ndaki \u00c7in, M.S. birinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda, i\u00e7ine s\u00fcr\u00fcklendi\u011fi i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klardan dolay\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n idaresine hakim olamad\u0131. Yityan\u2019da \u00c7in\u2019in atad\u0131\u011f\u0131 bir vali olan Van Gin \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc, fakat Han imparatoru bu asi beyli\u011fi cezaland\u0131ramad\u0131 bile. M.S. 170\u2019de Cyle\u2019da \u00c7in\u2019in atad\u0131\u011f\u0131 vali \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu beyli\u011fin halk\u0131n\u0131 cezaland\u0131rmak i\u00e7in \u00c7in bir giri\u015fimde bulundu, ancak ba\u015far\u0131s\u0131z oldu.29 M.S. 180 y\u0131l\u0131nda \u00c7in\u2019de Sar\u0131 Nehir\u2019de bal\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n isyan\u0131 ba\u015flad\u0131, bunun sonucunda Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 iktidardan d\u00fc\u015ft\u00fc. \u00c7in, uzun bir s\u00fcre Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki hakimiyetini kaybetti. Bu kez de buralarda \u00c7inli hanedanlar\u0131n saltanat d\u00f6nemi ba\u015flad\u0131: Syi Hanedanl\u0131\u011f\u0131 (581-618), Tan Hanedanl\u0131\u011f\u0131 (618-907). Sonu\u00e7ta \u00c7in\u2019in Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a y\u00f6nelik yay\u0131lmac\u0131l\u0131k politikas\u0131n\u0131n yeni bir safhas\u0131 ba\u015flam\u0131\u015f oldu.<\/p>\n
Hunlar, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da hakim konumlar\u0131n\u0131 muhafaza etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. \u00c7in\u2019in yay\u0131lmac\u0131l\u0131\u011f\u0131na, M.S. ikinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131na kadar kar\u015f\u0131 koymaya devam ettiler. Fakat bu kez Hunlar daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir d\u00fc\u015fmanla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar: Sienpi. Nihayetinde Sienpi, Hunlar\u0131 Djungaria\u2019daki devletlerinden att\u0131 ve burada Hunlar\u0131n yerini ald\u0131.<\/p>\n
Sonu\u00e7ta Han \u0130mparatorlu\u011fu ile Hunlar aras\u0131ndaki Do\u011fu T\u00fcrkistan m\u00fccadelesi sona erdi. Bu sava\u015f\u0131n galibi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Her iki imparatorluk da ula\u015f\u0131lmas\u0131 g\u00fc\u00e7 hedeflerin pe\u015fine d\u00fc\u015ft\u00fc, bu hedefe ula\u015fmak i\u00e7in \u00e7ok fazla kuvvet ve emek harcad\u0131, fakat ne biri ne de \u00f6teki kayda de\u011fer bir ba\u015far\u0131 kazanabildi. Her ikisi de nihayetinde bu b\u00f6lgeyi fethedemedi ve fethettikleri d\u00f6nemlerde de orada uzun s\u00fcre kalamad\u0131. Bitip t\u00fckenmek bilmeyen sava\u015flar her iki devleti de t\u00fcketti ve bu da ac\u0131 sonu do\u011furdu: Hunlar nihayetinde egemenliklerini kaybettiler, Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 da tac\u0131n\u0131 yitirdi.<\/p>\n
\u00c7inlilerle Hunlar aras\u0131ndaki sava\u015f d\u00f6nemi her \u015feyden \u00f6nce Do\u011fu T\u00fcrkistan devletleri i\u00e7in a\u011f\u0131r bir s\u0131navd\u0131. Esas olarak, b\u00fct\u00fcn sava\u015flar onlar\u0131n topraklar\u0131nda yap\u0131ld\u0131, \u015fehirleri y\u0131k\u0131ld\u0131, evleri ya\u011fmaland\u0131, ekinleri yak\u0131ld\u0131, ticari hayatlar\u0131 sona erdi, halklar\u0131 \u00f6ld\u00fc. Yerel ihtilaflar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla b\u00f6lgede h\u00fck\u00fcm s\u00fcren siyasi istikrars\u0131zl\u0131k \u00fclkeleri zay\u0131flatt\u0131.<\/p>\n
Bu durumdan Ku\u015fan yararland\u0131. Ku\u015fan, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 imparatorlu\u011funa katt\u0131. Ku\u015fan\u2019\u0131n Tar\u0131m havzas\u0131ndaki hakimiyeti, M.S. 230 y\u0131l\u0131na kadar s\u00fcrd\u00fc. Bu tarihte Ku\u015fan \u0130mparatorlu\u011fu, Sasaniler taraf\u0131ndan egemenlik alt\u0131na al\u0131nd\u0131.30<\/p>\n
1 Khoukhan\u015fu. gl. 118., Bi\u00e7urin N. Ya., Svedeniy o narodah, obitav\u015fih v Sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 216.
\n2 A.g.e., s, 222-230.
\n3 Tan\u015fu, gl. 221., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o narodah, obitav\u015fih v Sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 303.
\n4 Bey\u015fi, gl. 97., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o narodah, obitav\u015fih v sredney Azii v drevnie vremena.
\n5 Tan\u015fu, gl. 221., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o narodah, obitav\u015fih v sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950. T.P., s 294.
\n6 A.g.e., s. 300.
\n7 Bey\u015fi, gl. 97., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o narodah, obitav\u015fih v Sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 290.
\n8 Tsyankhn\u015fu, gl. 95., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranic svedeniy o narodah, obitav\u015fi v sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 214.
\n9 Banbu Khan\u015fu [\u0130storiya (dinastii) Khan], Pekin 1964, T. 11, s. 3757.
\n10 Tsyankhan\u015fu, gl. 95., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o naroda, obitav\u015fik v Sredney Azii ve drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 170.
\n11 A.g.e., s. 236.
\n12 Ban Gu. Khan\u015fu [\u0130storiya (dinastii) Khan], T. 12., s. 3930.
\n13 Taskin U.S., Materiyali po istorii syonu, 1, Moskova 1968, s. 50., 54.
\n14 Taskin U.S., Materiyali po istorii syonu, 1, Moskova 1968, s. 50., 54.
\n15 Kla\u015ftorniy S. G., Sultanov T. \u0130., Letopis trekh tisyaceleti, Alma Ata 1992, s. 65.
\n16 Khuan Venbi, Lobunoer kaogu tszi, Pekin 1948, s. 180-184.
\n17 Vosto\u00e7niy Turkestan v drevnosti i ranem srednyevekove, Moskova 1988, s. 253.
\n18 Tsyankhan\u015fu, gl. 95., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o navodah, obitav\u015fih v sredney Azii v drevnie uremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 171.
\n19 Ban Gu. Khan\u015fu, Pekin 1964, T. 12, s. 3878.
\n20 Tsyankhan\u015fu. gl. 95., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o navodah v sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 212.
\n21 Khoukhan\u015fu, gl. 118., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o narodah, obtav\u015fi v sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 229-230.
\n22 Khounkhan\u015fu gl. 118., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o navodah obitav\u015fih v sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 230-231.
\n23 A.g.e., s. 231-232.
\n24 Khoukhan\u015fu. gl. 118., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o navodah, obitav\u015fi v sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 229-234.
\n25 A.g.e., s. 217-218.
\n26 A.g.e., s. 238.
\n27 A.g.e., s. 237.
\n28 A.g.e., s. 238-239.
\n29 Khoukhan\u015fu. gl. 118., Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeniy o navodah, obitav\u015fi v sredney Azii v drevnie vremena, Moskova-Leningrad 1950, T.P., s. 223, 235..
\n30 Brough J., \u201cComments on third century Shan-Shan and the history of Buddhism\u201d, BSO (A) S., Vol. 28, 1965, s. 3, C \/ 597.<\/p>\n
Bi\u00e7urin N. Ya., Sobranie svedeni o naroda, oitav\u015fi v sredney Azii v drevnie vremena, T.P.,<\/p>\n
Moskova-Leningrad 1950.<\/p>\n
Ban Gu. Han\u015fu [\u0130storia (dinastii) Han], T. 11-12, Pekin 1964. Taskin V. S., Materiali po istorii syunnu, T.1, Moskova 1968.<\/p>\n
Klya\u015ftorniy. S. G., Sultanov T. \u0130., Letopis trekk tisya\u00e7eleti, Alma-Ata 1992.<\/p>\n
Khuan Venbi, Lobunoer kaogu Tszi (Ot\u00e7et ob arkcologi\u00e7eski isledovanya na Lobnore, Pekin 1948.<\/p>\n
Vosto\u00e7ni Turkestan v drevnosti i rannem srednoveovye, Moskova 1988.<\/p>\n
Brough J., \u201cComments on third century Shan-Shan and the history of Buddhism\u201d, BSO (A) S., Vol. 28, 1965.<\/p>\n
Kaynak:\u00a0http:\/\/turkcenindirilisi.com\/hun-imparatorlugu-ile-cinin-dogu-turkistan-mucadelesi-prof-dr-risalet-kerimova\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Prof. Dr. Risalet Kerimova Hunlarla \u00c7in aras\u0131ndaki Do\u011fu T\u00fcrkistan m\u00fccadelesi, o zamanlar \u00c7in\u2019de h\u00fck\u00fcmran olan Han Hanedanl\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131nda, yani yakla\u015f\u0131k olarak M.\u00d6. ikinci y\u00fczy\u0131lda ba\u015flad\u0131. O d\u00f6nemin birbirine has\u0131m devletleri kimlerdir ve onlar\u0131n Bat\u0131 b\u00f6lgesi (Do\u011fu T\u00fcrkistan) i\u00e7in m\u00fccadele etmelerine sebep olan \u00e7\u0131karlar nelerdir? Bat\u0131 b\u00f6lgesi veya Do\u011fu T\u00fcrkistan, do\u011fu ile bat\u0131y\u0131 birbirine ba\u011flayan ana […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-860","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/860","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=860"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/860\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":863,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/860\/revisions\/863"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=860"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=860"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=860"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}