{"id":759,"date":"2017-09-17T22:03:03","date_gmt":"2017-09-17T19:03:03","guid":{"rendered":"http:\/\/akademiye.org\/tr\/?p=759"},"modified":"2017-09-17T23:18:53","modified_gmt":"2017-09-17T20:18:53","slug":"uygur-turklerinden-almamiz-gereken-bazi-dersler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/?p=759","title":{"rendered":"Uygur T\u00fcrklerinden Almam\u0131z Gereken Baz\u0131 Dersler"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/p>\n

Yrd. Do\u00e7. Dr. K\u00fcr\u015fat Y\u0131ld\u0131r\u0131m<\/p>\n

Bug\u00fcn iki muhterem Uygur ayd\u0131n\u0131 ile beraber muhte\u015fem bir g\u00fcn ge\u00e7irdim. Saat 12:00’dan ak\u015fam 18:00’a kadar Uygurlar, T\u00fcrk boylar\u0131, tarih, edebiyat, kitaplar gibi konular etraf\u0131nda yar\u0131 Uygur T\u00fcrk\u00e7esi, yar\u0131 T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esiyle sohbet ettik. Misafir oldu\u011fum evde polo, mant\u0131, kordak gibi lezzetli yemekleri haz\u0131rlayan ev han\u0131m\u0131na ne kadar te\u015fekk\u00fcr etsek azd\u0131r. Sofrada da uzun uzun konu\u015ftuk. Ben Kars’l\u0131y\u0131m, bizim oralarda yemek yenirken pek konu\u015fulmaz. Muhabbet \u00e7ay ile ve yazlar\u0131 evin \u00f6n\u00fcndeki\/a\u011f\u0131ldaki serin\/g\u00f6lge bir yerde, k\u0131rda ve k\u0131\u015flar\u0131 “seki”nin \u00fczerinde tezek ate\u015finin aln\u0131nda yap\u0131l\u0131r genelde. Yemek sadece ge\u00e7i\u015ftirilmesi gereken, bir an \u00f6nce halledilmesi gereken bir “mesele”dir, esas olan otlayan hayvan, yakla\u015fan d\u00fc\u015fman, gece inen kurt, ya\u011fmak \u00fczere olan ya\u011fmur, ba\u015flamak \u00fczere olan don, ekilen arpa vesairedir. Biz bozk\u0131rl\u0131 oldu\u011fumuzdan t\u0131pk\u0131 eski T\u00fcrklerin bozk\u0131rda ya\u015fayanlar\u0131 gibi hep teyakkuz h\u00e2linde olmu\u015fuz. Co\u011frafyan\u0131n etkisi i\u015fte. \u0130bn Haldun da hep bozk\u0131rl\u0131lar ile deniz k\u0131y\u0131s\u0131nda, s\u0131cak iklimde ya\u015fayanlar\u0131 miza\u00e7 bak\u0131m\u0131ndan mukayese eder.
\nUygurlar… Asl\u0131nda bozk\u0131rl\u0131 olup tarihin belli d\u00f6neminden sonra \u015fehirli olan T\u00fcrkler… Onlar\u0131 anlamak biz Anadolu T\u00fcrkleri i\u00e7in \u00e7ok zor de\u011fil, hatta bizlere en yak\u0131n T\u00fcrk boyu olarak Azerbaycan T\u00fcrkleri ile birlikte Uygurlar\u0131 saymak gayet m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.
\n\u0130ki insan\u0131n birbirine ne kadar \u00e7ok benzedi\u011fini, ikisinin ne kadar ayn\u0131 oldu\u011funu ifade etmek i\u00e7in biz Anadolu T\u00fcrkleri o kadar g\u00fczel bir ifade bulmu\u015fuz: “Oturmas\u0131 kalkmas\u0131”. Evet, Uygurlar\u0131n “oturmas\u0131 kalkmas\u0131” bizle birebirdir. Hi\u00e7 konu\u015fmasalar bile o naiflikleri, al\u00e7ak g\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fckleri, sessizlikleri ve erdemleri hemen a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar.
\nBen, e\u015fim Elvin Han\u0131m ile birlikte \u00e7ok uzun s\u00fcrelerde, \u00e7ok uzak mesafelerde kendi yurtlar\u0131nda g\u00f6rd\u00fcm Uygurlar\u0131, onlara misafir oldum, onlar\u0131n aras\u0131nda ya\u015fad\u0131m, hayatlar\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahede ettim. Yazd\u0131klar\u0131m hislerim ve temennilerim de\u011fil, g\u00f6rd\u00fcklerim, muhatap olduklar\u0131m ve ara\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131md\u0131r.
\nBug\u00fcnk\u00fc baz\u0131 meseleler hakk\u0131nda fikir beyan edip, siyasetin derin ar\u0131klar\u0131na ak\u0131p i\u015fim olmayan bir sahaya girmek istemem. \u0130lim ile siyaset aras\u0131nda \u00e7o\u011fu kez anla\u015f\u0131lamasa da bariz bir s\u0131n\u0131r vard\u0131r. Bir insan, bir T\u00fcrk, bir tarih\u00e7i olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm ve siyasete malzeme olmayacak, bizi ilgilendiren baz\u0131 hususlar\u0131 dile getirmek isterim.
\nUygurlar T\u00fcrklerin binlerce y\u0131ld\u0131r \u015fekillenen mill\u00ee hasletlerini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde muhafaza etmektedirler. Biz T\u00fcrkiye T\u00fcrklerinin bu bak\u0131mdan \u00f6\u011frenmemiz gereken baz\u0131 dersleri vard\u0131r. B\u00f6ylece \u00f6z\u00fcm\u00fcze d\u00f6n\u00fcp kimli\u011fimizi devam ettirebiliriz; e\u011fer ba\u015faramazsak i\u015fimiz zordur. T\u00fcrkiye T\u00fcrkleri i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131m ac\u0131mas\u0131z m\u00fclahazalar\u0131 l\u00fctfen ba\u011f\u0131\u015flay\u0131n. Size 2013 ve 2014 y\u0131llar\u0131nda Uygurlar aras\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m baz\u0131 tecr\u00fcbelerden hareket ederek ve bir\u00e7ok \u015feyi g\u00f6z ard\u0131 ederek \u015fu yedi hususa temas etmek istiyorum: Misafirperverlik, sel\u00e2mla\u015fma, edebiyat, dil, cenaze, hitap.
\n1) Bizler Uygurlardaki misafirperverli\u011fin pek az\u0131n\u0131 muhafaza edebildik. T\u00fcrk \u015fehir medeniyetinin bu en kadim banileri \u00f6rf ve \u00e2detlerine h\u00e2l\u00e2 s\u0131ms\u0131k\u0131 sar\u0131lmaktad\u0131rlar. K\u00f6ylerimizde h\u00e2l\u00e2 mevcut olan d\u0131\u015far\u0131dan gelenleri, \u015fehirde yeni olanlar\u0131 eve buyurma \u00e2deti Uygur \u015fehirlerinde s\u0131radan bir h\u00e2ldir. Uygurlar evlerine gelen misafirler i\u00e7in Allah\u2019a hamd eder, dualar okurlar. Eve gelen kimseye evin reisi le\u011fen ve ibrik getirir ve misafirin eline \u00fc\u00e7 defa su d\u00f6ker. Misafirin \u00f6n\u00fcne hemen nan adl\u0131 ekmek, kuru yemi\u015fler ve meyveler konulur. T\u00fcm bunlar belli bir nizam ve kaidelere ba\u011fl\u0131d\u0131r. Uygurlar\u0131n kendi memleketlerinde \u201cTanr\u0131 misafiri\u201d mefhumunun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek bizleri \u015fad etti. T\u00fcrkiye T\u00fcrkleri yemeklerde dua etmeyi b\u0131rakt\u0131lar.
\n2) Bizler \u015fehirlerimizde sel\u00e2mla\u015fma adab\u0131n\u0131 ihmal ettik. \u015eehirler medeniyetimizin merkezleri olacakken mezar\u0131 olup gitti. Uygurlarda bu adap kesin kaidelere ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc, giden duran\u0131 sel\u00e2mlar; iki ki\u015fi yak\u0131ndaysa el s\u0131k\u0131\u015f\u0131rlar, m\u00fcmk\u00fcnse iki el ile beraber tutarlar ve tuttuktan sonra sa\u011f eli kalbe g\u00f6t\u00fcr\u00fcrler. Bu sel\u00e2mla\u015fma \u201cellerimiz ve kalbimiz bir\u201d demektir. Elbette \u0130stanbul’da esnaf\u0131yla kom\u015fusuyla selamla\u015fanlar vard\u0131r, ama gittik\u00e7e y\u00fckselen “mega-kent”lerin bilmem ka\u00e7\u0131nc\u0131 kat\u0131nda gittik\u00e7e artan meskunlar\u0131n da \u00e7o\u011fu kez \u015fikayet\u00e7i olduklar\u0131n\u0131 tahmin etmek zor de\u011fildir.
\n3) Bizler \u00f6z edebiyat\u0131m\u0131z\u0131 unuttuk. T\u00fcrk milletinin bu en ziyal\u0131 boyunun en s\u0131radan mensuplar\u0131 bile s\u00f6z aras\u0131nda \u201cDivan\u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk\u201dten veya “Kutadgu Bilig”ten s\u00f6z s\u00f6ylerler. Bir mesele oldu\u011funda hallini T\u00fcrk\u2019\u00fcn bu iki kutsal kitab\u0131nda ararlar. Mesel\u00e2 bir hadiseyi do\u011frulamak i\u00e7in \u201cdivan\u2019da ge\u00e7iyor\u201d derler. T\u00fcrk\u2019\u00fcn \u00f6z dilindeki iki kutsal kitab\u0131n\u0131 Uygurlardan ba\u015fka kim terenn\u00fcm ediyor acaba? \u00dcniversitelerimizden mezun olan gen\u00e7lerimizin ka\u00e7\u0131 bu iki mill\u00ee kitab\u0131m\u0131zdan haberdar? Neleri yitirdik neleri\u2026 Koca bir hazineyi uzak diyarlarda b\u0131rak\u0131p \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc yitirdik en ba\u015fta.
\n4) Bizler sohbeti ve meclisi ihmal ettik. Uygurlarda en yad ellerden gelen biri bile mecliste k\u0131rk y\u0131ll\u0131k dostmu\u015f gibi oturtulur. Uygurlarda meclis m\u00fchimdir. Parangla\u015fma y\u00e2ni kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 konu\u015fma meclisin esas\u0131d\u0131r. Yediden yetmi\u015fe herkes herkesi dinler. Parangla\u015fma asl\u0131nda \u201csohbet etme\u201d de\u011fildir, \u201ckar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 c\u00fcmleleri birle\u015ftirme\u201ddir. Uygurlarda \u201csohbetle\u015fme\u201d ise belli bir konu etraf\u0131nda konu\u015fmakt\u0131r. Uygurlarda kurulan \u201cme\u015frep\u201dler sabahlara kadar sayg\u0131 ve nizam bozulmadan devam eder. \u0130\u00e7ki i\u00e7ilen me\u015freplerde dahi herkes adab\u0131yla, s\u00f6z\u00fcyle ve saz\u0131yla tek bir fena s\u00f6z i\u015fitmeden saatlerce oturur.
\n5) Bizler dilimizi ihmal ettik. Uygurlardan \u00f6\u011frenmemiz gereken en m\u00fchim ders dildir. Uygurlar T\u00fcrk dilini y\u00fcceltmeye devam etmektedirler. Uygurca kitap ve dergilerdeki hik\u00e2yeler ve \u015fiirler neredeyse ilkokuldaki \u00e7ocuklara kadar inmekte ve baz\u0131 meclislerde bu hik\u00e2yeler ve \u015fiirler tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.
\n6) Bizler cenazeleri bo\u015f verdik. Uygurlarda cenazeler m\u00fchimdir, kim olursa olsun herkes topluca cenazeye gider. En kalabal\u0131k cenazeler ise yazar ve \u015fairlerin cenazeleridir. Mesel\u00e2 Abdurrehim \u00d6tkur\u2019un cenazesine 100 bine yak\u0131n Uygur\u2019un kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131, cenazenin nas\u0131l kalabal\u0131k oldu\u011fu h\u00e2l\u00e2 anlat\u0131lmaktad\u0131r.
\n7) Bizler hitap etmeyi unuttuk. Uygurlar kime nas\u0131l hitap edeceklerini, hangi ses tonuyla konu\u015facaklar\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi bilirler. \u00dcniversitede 20 ya\u015f\u0131na gelmi\u015f \u00f6\u011frencilerimiz bazen ses tonu ve hitap konusunda bizleri \u015fa\u015f\u0131rtmaktad\u0131rlar. Uygurlar ketumluklar\u0131n\u0131 ve edeplerini muhafaza etmektedirler. Milletimizin en m\u00fchim hasleti olan utanga\u00e7l\u0131k Uygurlarda lay\u0131k\u0131yla ya\u015famaktad\u0131r.
\nUygur T\u00fcrklerinden \u00f6\u011frenece\u011fimiz baz\u0131 hasletler vard\u0131r. Bilhassa b\u00fcy\u00fck\u015fehirlerdeki T\u00fcrkler olarak kendimizi toparlamam\u0131z laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n

Kaynak:\u00a0https:\/\/www.facebook.com\/permalink.php?story_fbid=10155723493394723&id=701844722
\n(Ekledi\u011fim resimler, 2013 ile 2014 y\u0131llar\u0131nda \u00c7in Halk Cumhuriyeti’ne ba\u011fl\u0131 Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi’nde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z saha ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 esnas\u0131nda misafir oldu\u011fumuz evlerde \u00e7ekti\u011fimiz resimlerdir).<\/p>\n

\"\" \"\" \"\" \"\"<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Yrd. Do\u00e7. Dr. K\u00fcr\u015fat Y\u0131ld\u0131r\u0131m Bug\u00fcn iki muhterem Uygur ayd\u0131n\u0131 ile beraber muhte\u015fem bir g\u00fcn ge\u00e7irdim. Saat 12:00’dan ak\u015fam 18:00’a kadar Uygurlar, T\u00fcrk boylar\u0131, tarih, edebiyat, kitaplar gibi konular etraf\u0131nda yar\u0131 Uygur T\u00fcrk\u00e7esi, yar\u0131 T\u00fcrkiye T\u00fcrk\u00e7esiyle sohbet ettik. Misafir oldu\u011fum evde polo, mant\u0131, kordak gibi lezzetli yemekleri haz\u0131rlayan ev han\u0131m\u0131na ne kadar te\u015fekk\u00fcr etsek azd\u0131r. […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-759","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/759","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=759"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/759\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":772,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/759\/revisions\/772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=759"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=759"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=759"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}