![\"\"](\"http:\/\/akademiye.org\/tr\/wp-content\/uploads\/2017\/07\/toy.jpg\")
Yard. Do\u00e7. Dr. ESRA YAKUT<\/p>\nYard. Do\u00e7. Dr. ESRA YAKUT<\/p>\n
Anadolu \u00dcniversitesi, Hukuk Fak\u00fcltesi, Hukuk Tarihi Anabilim Dal\u0131 \u00d6\u011fretim \u00dcyesi<\/p>\n
Eski Hun devletine ba\u011fl\u0131 T\u00fcrk boylar\u0131ndan olan Uygurlar, G\u00f6kt\u00fcrk devleti kurulduktan sonra da onun tebas\u0131 olmu\u015flard\u0131r. Zaman i\u00e7erisinde g\u00fc\u00e7leri h\u0131zla artm\u0131\u015f, i\u00e7 m\u00fccadelelerden de yararlanarak 9 O\u011fuz kabilesinden ba\u015fka Karluk ve Ba\u015frnil kavimlerini de i\u00e7ine alan kuvvetli bir Uygur Konfederasyonu meydana getirmi\u015flerdir87.
\nUygur tarihi, oynad\u0131\u011f\u0131 siyas\u0131 ve askeri rol bak\u0131m\u0131ndan G\u00f6kt\u00fcrk \u0130mparatorlu\u011fu ile mukayese edilemezse de uygarl\u0131k tarihi bak\u0131m\u0131ndan b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk kavimleri tarihi i\u00e7inde ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir yere sahiptir88
\nUygur hukukunun incelenmesi s\u0131ras\u0131nda, bize yol g\u00f6sterecek eserlerin ba\u015f\u0131nda \u00c7in kaynaklar\u0131 gelir. Ayr\u0131ca \u201cKutadgu Bilig\u201d adl\u0131 yap\u0131t ile Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da ele ge\u00e7irilmi\u015f olan hukuksal belgeler de Uygur hukukunun incelenmesi bak\u0131m\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir de\u011fer ta\u015f\u0131maktad\u0131r.
\nDo\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da ya\u015fayan Uygurlardan kalma manzum bir eser olan Kutadgu Bilig, Orhun Yaz\u0131tlar\u0131 ve Turfan metinleri ortaya \u00e7\u0131k\u0131ncaya kadar, T\u00fcrk dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f belgelerin en eskisi ve en \u00f6nemlisi say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u201cSiyasetname\u201d veya \u201csaadet verici bilgi\u201d anlamlar\u0131nda terc\u00fcme edilen bu eser, Balasagun\u2019l\u0131 Yusuf isminde bir \u015fair taraf\u0131ndan, Ka\u015fgar\u2019da ilk T\u00fcrk \u0130slam devletini kuran Satuk Bugra Karahan ad\u0131na, 1069 y\u0131l\u0131nda yaz\u0131\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Esere sonradan ilave edilmi\u015f olan mukaddimelerde de belirtildi\u011fi gibi bu kitap hakimlerin s\u00f6zleri ile dolu ve herkes i\u00e7infaydal\u0131 bir kitap olmakla beraber, \u00f6zellikle h\u00fck\u00fcmdara memleket idaresi konusunda gerekli olan bilgileri i\u00e7ermektedir. \u0130\u00e7inde bir devletin ayakta durmas\u0131 veya y\u0131k\u0131lmas\u0131 \u015fartlar\u0131 belirtilerek, h\u00fck\u00fcmdar\u0131n halka ve halk\u0131n h\u00fck\u00fcmdara kar\u015f\u0131 haklar\u0131, halk\u0131n itaatli olmas\u0131 i\u00e7in h\u00fck\u00fcmdar\u0131n tebas\u0131na kar\u015f\u0131 nas\u0131l davranaca\u011f\u0131, askerin d\u00fczenlenmesi ve sava\u015f yapma \u015fekilleri g\u00f6sterilmi\u015ftir. T\u00fcm bunlara ra\u011fmen eserde, kelime ve kafiye oyunlar\u0131na ba\u015fvurularak, felsefi ve ahlaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerle, ideal bir devlet hayat\u0131ndan s\u00f6z edilmesi, onun edebiyat tarih\u00e7ilerinin g\u00f6z\u00fcnde sahip oldu\u011fu y\u00fcksek de\u011fer yan\u0131nda hukuk tarihi\u00e7ileri a\u00e7\u0131s\u0131ndan fazla tatminkar bulunmamas\u0131na neden olmu\u015ftur89
\nG\u00f6kt\u00fcrk devletinin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan sonra kurulmu\u015f olanl Uygur devletinin de par\u00e7alanmas\u0131 \u00fczerine bir k\u0131s\u0131m Uygurlar, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a yerle\u015ferek orada \u00c7in\u2019in etkisi alt\u0131nda kendilerine \u00f6zg\u00fc bir hukuk-sistemi geli\u015ftirmi\u015flerdir. XlX. Y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda ve XX. y\u00fczy\u0131lda \u00e7e\u015fitli uluslara mensup ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan Turfan b\u00f6lgesinde gidilip yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar sonucunda bulunan dini, felsefi ve edebi belgeler yan\u0131nda bir\u00e7ok da hukuki belgeler ele ge\u00e7irilmi\u015ftir. Hukuki belgeler \u00e7o\u011funlukla bor\u00e7. al\u0131pverme, al\u0131m-sat\u0131m, kiralama, rehin, vak\u0131f belgeleri niteli\u011findedir. Bu belgeler aras\u0131nda \u00e7ok az vasiyetname \u015feklinde d\u00fczenlenmi\u015f olanlar da mevcuttur90<\/p>\n
A\u00b7KAMU HUKUKU.
\nUygur h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131, egemenlik g\u00fc\u00e7lerinin tanr\u0131sal bir kayna\u011fa ba\u011flanm\u0131\u015f olmas\u0131 nedeni ile, kendilerinden \u201cG\u00f6k ve Ay Tanr\u0131dan kut bulmu\u015f\u201d diye s\u00f6z etmi\u015flerdir. H\u00fck\u00fcmdarlar, kendi as\u0131l adlar\u0131ndan ba\u015fka bir de saltanat ve h\u00fck\u00fcmet adlar\u0131 da kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Bundan dolay\u0131 Uygurka\u011fanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun as\u0131l adlar\u0131 \u00f6\u011frenilmemi\u015ftir91
\n743 y\u0131l\u0131nda G\u00f6kt\u00fcrk devletini y\u0131kan Basmil, Uygur ve Karluk gibi T\u00fcrk boylar\u0131, Basmil T\u00fcrklerinin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda yeni bir ka\u011fanl\u0131k kurmu\u015flard\u0131r. Basmil Ka\u011fan\u0131, ortada, Be\u015f- Bal\u0131\u011f b\u00f6lgesinde oturmu\u015f; do\u011fuda, Orhun nehri k\u0131y\u0131lar\u0131nda oturan Uygurlar\u0131n ba\u015fkan\u0131 da \u201csol- yabgu\u201d\u00fcnvan\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Bat\u0131da, Altay da\u011flar\u0131n\u0131n g\u00fcney do\u011fusunda ya\u015fayan Karluklar ise \u201csa\u011f-yabgu\u201dlu\u011fu meydana getirmi\u015flerdir. Her iki yabgu da Basmil ka\u011fan\u0131na ba\u011fl\u0131 durumdayd\u0131lar. Bu devlette, sa\u011f ile sol kollar e\u015fit ve ayn\u0131 haklara sahiptir92. Bu nedenle b\u00fct\u00fcn i\u015fler h\u00fck\u00fcmet merkezi olan Karabalasagun\u2019da g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ka\u011fanlar divanlar\u0131 burada toplam\u0131\u015flar, imparatorlu\u011fun siyasi kararlar\u0131 burada al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r93
\nUygurlarda \u201cTutuk\u201d ad\u0131 ile an\u0131lan boy reisIeri mevcuttur. Bu ki\u015filer her t\u00fcrl\u00fc siyasi g\u00f6revlerinin yan\u0131nda devlet hazinesi i\u00e7in vergi toplamakla da g\u00f6revlidirIer. Boy reisIeri \u00e7o\u011funlukla ka\u011fan\u0131n yak\u0131n akrabalar\u0131 aras\u0131ndan atanm\u0131\u015f olmakla birlikte, bu makarn\u0131n babadan o\u011fula ge\u00e7ipge\u00e7medi\u011fi hakk\u0131nda a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bilgilere rastlanmam\u0131\u015ft\u0131r94
\nUygur devletinde ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131n babadan o\u011fula ge\u00e7ti\u011fi konusunda yeterli delil bulunmamaktad\u0131r. Bununla birlikte H\u00fck\u00fcmdar Tun Ba\u011fa\u2019n\u0131n 789 y\u0131l\u0131nda \u00f6l\u00fcm\u00fcyle tahta ge\u00e7en o\u011flunun bir y\u0131l sonra k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fi taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi \u00fczerine, \u00fclkede \u00f6ld\u00fcr\u00fclen ka\u011fan\u0131n o\u011flu lehine bir isyan \u00e7\u0131kart\u0131lm\u0131\u015f ve hen\u00fcz \u00e7ocuk denecek ya\u015ftaki o\u011flu tahta ge\u00e7irilmi\u015ftir. Bu olay bize saltanat\u0131n babadan o\u011fula ge\u00e7me adetinin \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. 795 y\u0131l\u0131ndan sonra, \u0130kinci Uygur Devleti d\u00f6neminde, bu kural bozulmu\u015f, amca \u00e7ocuklar\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fler veye\u011fenler de tahtta s\u00f6z sahibi olmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r95 Sonradan Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a yerle\u015fmi\u015f olan Uygurlar\u0131n kamu hukukiar\u0131 hakk\u0131nda Kutadgu Bilig bize bilgi vermektedir. Kutadgu Bilig\u2019den X. y\u00fczy\u0131l Uygurlar\u0131nda devlet \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn ba\u015f\u0131nda \u00e7e\u015fitli \u00fcnvanlarla an\u0131lan b\u00fcy\u00fckmemurlar\u0131n bulunduklar\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu memurlar: 1) Ulu\u011f Hacib (B\u00fcy\u00fck Vezir), 2) S\u00fcba\u015f\u00e7\u0131 (Ba\u015fkomutan), 3) Kap\u0131k Ba\u015flar Er (Saray Bakan\u0131), 4) Bitik\u00e7i (Ka\u011fan\u0131n Ba\u015f Yazman\u0131, D\u0131\u015fi\u015fleri ve Adalet Bakan\u0131), 5) A\u011f\u0131c\u0131 (Hazinedar), 6) Yalva\u00e7lar (El\u00e7iler)\u2019d\u0131r.\u2019Bir de \u201cTapuk\u00e7u\u201d ad\u0131verilen ikinci s\u0131n\u0131f memurlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 dikkat \u00e7ekmektedir. Kutadgu Bilig\u2019de t\u00fcm memurlar\u0131n g\u00f6revlerinin ne oldu\u011fu ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ile belirtilmemi\u015f olmakla beraber, bu memuriyetlere getirilen kimselerin nas\u0131l olmalar\u0131 gerekti\u011fi konusunda geni\u015f bilgiler verilmi\u015ftir96
\nYusuf Has Hacib\u2019in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 XI. y\u00fczy\u0131lda Uygurlar ba\u015fl\u0131ca iki-ana sosyal s\u0131n\u0131fa ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar ayd\u0131nlar ve as\u0131l halk s\u0131n\u0131f\u0131d\u0131r. Ayd\u0131nlar s\u0131n\u0131f\u0131 kendi aralar\u0131nda be\u015f grupta incelenebilir : 1) Aleviler (Hazret-i Muhammed\u2019in soyundan gelenler), 2) Bilginler (din bilginleri de dahil olmak \u00fczere bilginlerin tamam\u0131), 3) Otac\u0131lar (t\u0131p bilginleri ve eczac\u0131lar),4) Y\u0131ld\u0131zc\u0131lar (M\u00fcnnecimler, astrologlar), 5) \u015eairler (manzum s\u00f6zler s\u00f6yleyenler). As\u0131l halk ise ge\u00e7imlerini sa\u011flad\u0131klar\u0131 alanlara g\u00f6re alt\u0131 s\u0131n\u0131fa ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: I)Tar\u0131g\u00e7\u0131lar (tar\u0131mla u\u011fra\u015fanlar), 2) Sat\u0131g\u00e7\u0131lar (t\u00fcccarlar), 3)\u0130\u011fdi\u015f\u00e7iler (\u00c7obanlar), 4) Uzlar (k\u00fc\u00e7\u00fck sanatlar ile u\u011fra\u015fanlar), 5) Karabudun (belli bir i\u015fi olmayan \u015fehir halk\u0131), 6) \u00c7igaylar (yoksul kimseler). Uygurhalk\u0131 aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclen bu s\u0131n\u0131fland\u0131rmalar hukuki a\u00e7\u0131dan bir b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fl\u00fck g\u00f6stergesi de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc devlet i\u00e7inde, baz\u0131 ayr\u0131cal\u0131klar\u0131olan beyler ve \u00e7e\u015fitli haklardan tamamiyle k\u0131s\u0131tlanm\u0131\u015f kullar bir yana b\u0131rak\u0131l\u0131rsa, halk\u0131n hukuk bak\u0131m\u0131ndan birbirine e\u015fit oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r97
\nKutadgu Bilig\u2019 de beyli\u011fin temelinin do\u011fruluk ve adalet oldu\u011fundan s\u00f6z edilerek, hakimiyetin esas\u0131n\u0131n da adalet oldu\u011fu \u00fczerinde durulmu\u015ftur. Uygurca belgeler aras\u0131nda, Kutadgu Bilig\u2019in bu teorik bilgilerini do\u011frulayacak nitelikte \u015fahitlik, dilek\u00e7e ve mahkeme ilamlar\u0131 gibi yaz\u0131l\u0131belgelerin bulunu\u015fu, Uygurlarda yarg\u0131 te\u015fkilat\u0131n\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyin ifadesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131r98<\/p>\n
B-\u00d6ZEL HUKUK
\nUygurlardan gunumuze kadar gelen ve \u00f6zel hukuklar\u0131 hakk\u0131nda \u00e7e\u015fitli ipu\u00e7lar\u0131 i\u00e7eren hukuk belgeleri incelendi\u011finde, her \u015feyden \u00f6nce bu belgelerin birbirine olan benzerlikleri dikkat \u00e7ekmi\u015ftir. Hukuksal i\u015flemlerde ba\u011f\u0131t\u0131n konusunun niteli\u011finden do\u011fan baz\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck ayr\u0131l\u0131klara bak\u0131lmazsa, daima belli \u00f6rneklere, form\u00fcllere g\u00f6re hareket edildi\u011fi anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Belgeler her zaman hukuksal i\u015flemin yap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu tarihle ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra iki yanl\u0131 hukuksal i\u015flemlerde \u00f6nce icab\u0131 yapan\u0131n ad\u0131 yaz\u0131lm\u0131\u015f, bunu \u00e7o\u011funlukla i\u015flemin nedeni izlemi\u015ftir. Bundan sonra kabulde bulunan\u0131n ad\u0131 yaz\u0131larak, bunu iki yan\u0131n kendilerine d\u00fc\u015fen bor\u00e7lar\u0131 yerine getirdiklerini bildiren s\u00f6zler, varsa ko\u015fullar ve tan\u0131klar\u0131n adlar\u0131 izlemi\u015ftir99
\nUygur hukuk belgelerinden, onlar\u0131n hem ger\u00e7ek hem de h\u00fckrni \u015fah\u0131slar\u0131 bildikleri g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ger\u00e7ek \u015fah\u0131slar aras\u0131nda bir s\u0131n\u0131flama s\u00f6z konusudur. Bu s\u0131n\u0131flamada birinci s\u0131ray\u0131 alan beyler, kendi i\u00e7lerinde iki ayr\u0131 imtiyazl\u0131 z\u00fcmreye ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Bunlardan birincisi olan tarhanlar, hayat kayd\u0131yla kendilerine, vergi muafiyeti verilen kimselerdir. Ayr\u0131ca istedikleri zaman, izin almaks\u0131z\u0131n ka\u011fan\u0131n huzuruna \u00e7\u0131kabilme, a\u011f\u0131r su\u00e7lar d\u0131\u015f\u0131nda i\u015fledikleri su\u00e7lar\u0131n dokuz kez af edilebilmesi, genel t\u00f6ren ve ziyafetlerde y\u00fcksek mevkilerde yer almalar\u0131 gibi ayr\u0131cal\u0131klar\u0131 davard\u0131r. \u0130kinci z\u00fcmre ruhanilerdir. Bunlar da hayat kayd\u0131yla vergiden muaf say\u0131lan dini g\u00f6revlilerdir. Ger\u00e7ek \u015fah\u0131slar\u0131n ikinci s\u0131n\u0131f\u0131 ehliyet hakk\u0131n\u0131 tam olarak kullanan h\u00fcrlerdir, \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131n\u0131f ise, ehliyeti k\u0131s\u0131tl\u0131 bulunan k\u00f6lelerdir 100.
\nUygur belgelerinden, Uygurlar\u0131n k\u00f6leli\u011fi kabul ettikleri sonucu ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc para ve pamuklu bez ihtiyac\u0131ndan dolay\u0131 k\u00f6leler, zaman zaman sat\u0131m akdine konu olmu\u015flar ve bir \u00e7e\u015fit mal gibi kabul edilmi\u015flerdir. K\u00f6le sat\u0131\u015f belgelerinde k\u00f6lelerin cinsiyeti a\u00e7\u0131k bir \u015fekildebelirtilmi\u015ftir. \u201cKul\u201d kelimesi \u201cerkek k\u00f6leler\u201d i\u00e7in, \u201ck\u00fcng\u201d kelimesi ise \u201ckad\u0131n k\u00f6leler\u201di belirtmek i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. K\u00f6leyi satan kimselerin ailenin tek sorumlusu oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Ailenin ortak mal\u0131 olarak kullan\u0131lan k\u00f6lelerin sat\u0131\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda aile reisinin sorumlulu\u011fu s\u0131n\u0131rs\u0131zd\u0131r101
\nUygurlar\u0131n h\u00fckmi \u015fah\u0131slardan olan vak\u0131flar konusunda bilgi sahibi olduklar\u0131, konu ile ilgili belgelerden a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Uygur vakfiyeleri, Buda dinindeki T\u00fcrklere ait olup, Uygur harfleriyle yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Uygur T\u00fcrklerine ait, vak\u0131f ile ilgili belgeleri \u00fc\u00e7 ana ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:
\n1. Manast\u0131r in\u015fas\u0131 nedeniyle d\u00fczenlenen belgeler,
\n2. Manast\u0131rlara vakfedilen arazi veya ba\u011flar\u0131n tahsislerine ili\u015fkin belgeler
\n3. Manast\u0131r veya manast\u0131ra ait bina ve arazi tahsisinin devlet reisleri taraf\u0131ndan onay\u0131 ve vergilerden muaf tutulmalar\u0131 i\u00e7in verilen fermanlar102.
\nB\u00fct\u00fcn eski T\u00fcrk toplumlar\u0131nda oldu\u011fu gibi, Uygurlarda da aileye b\u00fcy\u00fck \u00f6nem verilmi\u015ftir. Uygurlarda \u201cana-ata\u201d, ana-baba s\u00f6zleri.\u00e7ok yayg\u0131nd\u0131r. Kad\u0131na b\u00fcy\u00fck de\u011fer verilmi\u015ftir. Annelerini, \u201canam tu\u011flu, kutlu a\u011fa\u201d diye adland\u0131ran Uygurlar\u0131n, eski \u015fiirleri, anneyi \u201ctu\u011fluk\u201d ve \u201ckutluluk\u201d isimlendirmeyle onurland\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r103 .
\n\u00c7in kaynaklar\u0131ndan elde edilen bilgilere g\u00f6re, Kuzey Uygurlarda aile, resmi ve hukuki bir evlenme akdine dayanm\u0131\u015ft\u0131r. Evlili\u011fi \u201ckavu\u015fmak\u2019; olarak niteleyen Uygurlar, evlili\u011fin a\u015fk ve his y\u00f6n\u00fcn\u00fc belirtmi\u015flerdir Uygurlarda kan h\u0131s\u0131ml\u0131\u011f\u0131 evlenmeye engeldir. Evlenmenin belli bir ya\u015f\u0131 yoktur ve b\u00fcl\u00fc\u011f evlenme i\u00e7in yeterlidir. Evlenmenin \u015fartlar\u0131 aras\u0131nda, taraflar\u0131n ve anne baban\u0131n r\u0131zas\u0131 gereklidir. Ayr\u0131ca g\u00fcveyi taraf\u0131ndan k\u0131z i\u00e7in k\u0131z\u0131n babas\u0131na ve velisine verilen \u201ckal\u0131n\u201d ad\u0131 ile an\u0131lan belli bir miktar mal s\u00f6zkonusudur104. Evlenme bir al\u0131m-sat\u0131m akdi olarak g\u00f6r\u00fclmedi\u011finden, \u201ckal\u0131n\u201d, k\u0131z\u0131n fiyat\u0131 olarak de\u011fil, k\u0131z\u0131n terbiyesi i\u00e7in yap\u0131lan masraflara i\u015ftirak bedeli olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu bedel bir ka\u00e7 ba\u015f hayvandan ibaret olabildi\u011fi gibi y\u00fczlerce at ve binlerce koyun da olabilmi\u015ftir105
\nUygurlar, evlatl\u0131k kurumunu kabul etmi\u015flerdir. Evlat edinme. Bir akid \u015feklinde ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Evlat edinmi\u015f olan \u015fah\u0131s, evlad\u0131na kar\u015f\u0131 hem maddi, hem manevi sorumluluk y\u00fcklenmi\u015ftir. Evlat edinme ile ilgili belgelerde evlat edinilecek \u00e7ocu\u011fun \u201cs\u00fct sevinci\u201d diye ifade edilen bir para ile de\u011fi\u015ftirildi\u011fi ve evlat edinmeye \u201co\u011fulluk bir\u201d denildi\u011fi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Evlatl\u0131\u011f\u0131n nafakas\u0131 babal\u0131\u011f\u0131na aittir. Kendisi de ona sadakat g\u00f6stermekle y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Evlatl\u0131k, babal\u0131\u011f\u0131na miras\u00e7\u0131 olur. Babal\u0131k, g\u00f6revlerini yerine getirmedi\u011fi takdirde, aradaki s\u00f6zle\u015fmeli h\u0131s\u0131ml\u0131k da sona erer106
\nUygurlarda iki \u00e7e\u015fit varislik s\u00f6z konusudur. Bunlardan biri kanuni varislik, di\u011feri vasiyetname sonucunda varisliktir. Kanuni varislikte, prensipte b\u00fct\u00fcn \u00e7ocuklar miras\u00e7\u0131d\u0131r. Ancak babalar\u0131 hayatta iken paylar\u0131n\u0131 al\u0131p, kendilerine bir ev kuran \u00e7ocuklar ile evlenirken belli miktar e\u015fyaalan k\u0131zlar mirastan yoksun b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6len erke\u011fin e\u015fine mirastan d\u00fc\u015fen miktar \u00bc d\u00fcr. Baba evinin tek miras\u00e7\u0131s\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck o\u011fuldur. Vasiyet yolu ile miras\u00e7\u0131l\u0131kta vasiyeti yapan kimse, kimi miras\u00e7\u0131 olarak kabul etti\u011fini ve terekesinden kimlerin hak alamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Ayr\u0131ca \u00fcveyo\u011fullar\u0131n anal\u0131klar\u0131 ile evlenmelerine vasiyetname ile engel olunabilece\u011fi de anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r107
\nUygurlar, ba\u015fta karz (\u00f6d\u00fcn\u00e7), sat\u0131m, kira ve hizmet s\u00f6zle\u015fmesi olmak \u00fczere, b\u00fct\u00fcn akid \u00e7e\u015fitlerini uygulam\u0131\u015flard\u0131r. Bor\u00e7 al\u0131p-verme belgelerinde, faizi ile al\u0131nacak mal belirtildikten sonra, ne zaman ve hangi miktar ile faiz kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 mal\u0131n geri verilece\u011fi kaydedilmi\u015ftir. Belgelerdegenellikle hangi ihtiya\u00e7tan dolay\u0131 mal faizi ile al\u0131nd\u0131ysa, yine ayn\u0131 mal faizi ile birlikte geri verilmi\u015ftir. Bazen de al\u0131nan mal kendi cinsi ile \u00f6denmeyip ba\u015fka bir \u00e7e\u015fit mal ile \u00f6denmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, pamuklu dokuma kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u015farap olarak \u00f6deme yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r108
\nBor\u00e7 al\u0131p-verme belgelerinde, zaman\u0131nda \u00f6denmeyen ya da bor\u00e7 alan ki\u015finin ortadan kaybolmas\u0131-\u00f6lmesi- halinde, bor\u00e7 veren ki\u015finin zor durumda kalmamas\u0131 i\u00e7in, al\u0131nan mal\u0131n nas\u0131l ve kimler taraf\u0131ndan\u2019 \u00f6denece\u011fi bildirilmi\u015ftir109 Zaman\u0131nda \u00f6denmeyen bor\u00e7lar i\u00e7in, \u00f6rf hukukuna g\u00f6re. normal faizden \u00e7ok farkl\u0131 bir faiz \u00f6deme zorunlulu\u011fu getirilmi\u015ftir110
\nUygurlar\u0131n hukuki belgeleri aras\u0131nda dikkat \u00e7eken bir di\u011fer t\u00fcr de kira akdidir. Kira akidleri; tarla kiralama ve hayvan kiralama belgeleri olmak \u00fczere iki \u015fekildedir. Tarla kiralama belgeleri, kiralayan \u015fah\u0131slar\u0131n pamuk, m\u0131s\u0131r, tarla ve kiraya veren \u015fahs\u0131n para ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r. Para ihtiyac\u0131 d\u0131\u015f\u0131ndaki belgelerde, \u015fah\u0131slar hangi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in tarlay\u0131 kiralayacaklar\u0131n\u0131 ve daha sonra kira kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak tarla sahibine ne vereceklerini belirtmi\u015flerdir. Para ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in kiralama belgelerinde ise kiraya verilecek tarlan\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirlenmi\u015ftir. Gerek tarla, gerek \u2018hayvan kiralama akidlerinde m\u00fclkiyetin kesin olarak kiraya veren ki\u015fi \u00fczerinde oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu nedenle \u00f6zellikle tarlada yap\u0131lacak i\u015flerden sahibi sorumlu tutulmu\u015ftur111
\nUygur hukukunda, \u201cbirz\u00fcn\u201d denilen sat\u0131m akdinin en \u00e7ok g\u00f6r\u00fcleni, gayri menkul akdi olmu\u015ftur. Uygurlarda arazi genellikle ortak olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Araziler ailenin ortak mal\u0131 say\u0131lmakla birlikte, ailenin ferdIeri aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fclm\u00fc\u015f olarak kullan\u0131lm\u0131\u015f ve sat\u0131\u015f yaparken \u015fah\u0131slar sadece kendi m\u00fclkiyetlerinde olan k\u0131sm\u0131n sat\u0131\u015f\u0131n\u0131 yapabilmi\u015flerdir. Uygur belgelerinde sat\u0131c\u0131lar\u0131n ve al\u0131c\u0131lar\u0131n genellikle akraba ve \u00f6zellikle karde\u015fler olarak g\u00f6r\u00fclmesi miras kalan topra\u011f\u0131n par\u00e7alanmamas\u0131 i\u00e7in olabilir112
\nSat\u0131\u015f belgelerinde \u00f6demeler, belgenin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sat\u0131n alan\u0131n haklar\u0131n\u0131 korumak amac\u0131yla, sat\u0131n al\u0131nan bir mala, sat\u0131c\u0131n\u0131n akrabalar\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lacak itirazlar\u0131n \u00f6nlenmesini \u00f6ng\u00f6ren kay\u0131tlar d\u00fc\u015f\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Yani sat\u0131\u015f\u0131 yap\u0131lan mal\u0131n b\u00fct\u00fcn sorumlulu\u011fu sat\u0131c\u0131 taraf\u0131ndan y\u00fcklenilmi\u015ftir113.
\nTarla sat\u0131\u015f belgelerinde, tarlan\u0131n yeni sahibinin araziye sahip olma hakk\u0131n\u0131n zamanla s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131 Uygurlarda, ta\u015f\u0131nmaz mallar \u00fczerinde m\u00fclkiyet hakk\u0131n\u0131n tamamen ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir delilidir. Bunun yan\u0131nda yeni m\u00fclk edinen bir ki\u015fi, gayri menkul\u00fcn\u00fc kullanma veya ba\u015fkas\u0131na satma haklar\u0131na da sahiptir114
\nUygur hukukunda rehin kurumu da bilinmektedir. Gayri menkuller rehin akdine konu olabildi\u011fi gibi, baz\u0131 \u015fartlarda insanlar da rehine konu te\u015fkil edebilmi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin : Baba kendi o\u011flunu belli bir miktar para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda rehin olarak verebilmektedir. \u00c7ocuk, bor\u00e7 \u00f6deninceye kadar alacakl\u0131ya hizmet etmekle y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k alacakl\u0131 da \u00e7ocu\u011fun b\u00fct\u00fcn masraflar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layacakt\u0131r. Bu bir \u00e7e\u015fit rehinle teyit edilmi\u015f hizmet akdidir115<\/p>\n
DE\u011eERLEND\u0130RME
\n\u0130slamiyet\u2019ten \u00f6nce kurulan T\u00fcrk devletlerinin hukukIar\u0131 ile ilgili bilgilerimiz olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Bununla birlikte, \u00f6zelikle bu devletlerin y\u00f6netim bi\u00e7imleri, devlet idaresinde g\u00f6rev alan kimselerin nitelikleri ve \u00fcstlenmi\u015f olduklar\u0131 y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fckler, su\u00e7 i\u015fleyen kimseleri cezaland\u0131rmay\u00f6ntemleri gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fcz hukukunda, kamu hukukunun ilgi alanlar\u0131 i\u00e7inde yer alan pek \u00e7ok ana ba\u015fl\u0131k konusunda, kaba hatlar\u0131 ile de\u011ferlendirme yapabilecek verilere sahibiz. Yine ayn\u0131 \u015fekilde insanlar\u0131n evlenme tarzlar\u0131, aile yap\u0131lar\u0131, kad\u0131n\u0131n toplumsal stat\u00fcs\u00fc, akrabal\u0131k t\u00fcrleri,\u00e7e\u015fitli ticari nitelikli akidler vb. \u00f6zel hukuk alanlar\u0131 i\u00e7ine giren konularda da olduk\u00e7a kapsaml\u0131 bilgilere ula\u015fabilmekteyiz. B\u00fct\u00fcn bu veriler bize, g\u00f6\u00e7ebe k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7erisinde de kendine \u00f6zg\u00fc bir hukuk ve te\u015fkilatlanman\u0131n var oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. T\u00fcrklerin \u0130slamiyet \u00f6ncesindekihukuklar\u0131n\u0131n bilinmesi, \u0130slamiyet\u2019in T\u00fcrkler taraf\u0131ndan bir din ve ayn\u0131 zamanda bir hukuk sistemi olarak kabul edildi\u011fi d\u00f6nemlerine mukayese edilerek, ortaya \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lar\u0131n \u00f6zellikle Osmanl\u0131 hukukuna yans\u0131malar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kart\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n
87 Barkan, a.g.m., s.15-16.
\n88 Konuyla ilgili ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bkz.: Akkaya, a.g.m., s.75 vd.; Saadettin G\u00f6rne\u00e7, Uygur T\u00fcrkleri Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc, Ankara,I 997, s.78-82.
\n89 Arsal, a.g.e., s.98. Ayr\u0131ca eserin tam metni i\u00e7in bkz.: Yusuf Has Hacib, Kutadgu\u2019 Bilig, (\u00c7ev: Re\u015fid Rahmef\u0131 Arat), Ankara, 1985; Yusuf Has Hacib, G\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrk\u00e7esi lle Kutadgu Bilig Uyarlamas\u0131, (G\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrk\u00e7esine Uyarlayan: Fikri Silahdaro\u011flu), Ankara, 1996.
\n90 \u0130zgi, a.g.e., s.51 vd; \u00dc\u00e7ok-Mumcu-Bozkurt, a.g.e., s.31.
\n91 \u00dc\u00e7ok-Mumcu-Bozkurt, a.g.e., s.31.
\n92 \u00d6gel, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Geli\u015fme \u00c7a\u011flar\u0131. s.440.
\n93 Colin Mackerras, \u201cUygurlar\u201d, Erken \u0130\u00e7 Asya Tarihi, (Derleyen: Denis Sinor), \u0130stanbul, 2000, s.433.
\n94 Y.a.g.m.,s.433-434.
\n95 Y.a.g.m., s.434.
\n96 Arsal, a.g.e., s.101- II 1.
\n97 Y.a.g.e., Sol II \u2013 II7o
\n98 Cin-Akg\u00fcnd\u00fcz, a.g.e., so77-78o
\n99 Konuyla ilgili ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bkz. : \u0130zgi, a.g.e., s.5 \u0131 vd.
\n100 Arsa!, a.g.e., s.328-33 \u0131.
\n101 \u0130zgi, a.g.e., s.97 vd.
\n102 ismet Binark, \u201cT\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n En Eski i\u00e7timat Yard\u0131m M\u00fcessesesi Vak\u0131flar ve Uygur T\u00fcrklerinde Vak\u0131f\u2019, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fc, Y\u0131l:VII, 8.78, Nisan 1969, s.422 vd.
\n103 Ali G\u00fcler, \u201c\u0130lk Yaz\u0131l\u0131 T\u00fcrk\u00e7e Metinlerde Aile ve Unsurlar\u0131\u201d, Sosyo-K\u00fclt\u00fcrel De\u011fi\u015fme S\u00fcrecinde T\u00fcrk Ailesi, C.I, Ankara, 1992, s.74 vd.
\n104Cin-Akg\u00fcnd\u00fcz, a.g.e., s.67; G\u00f6kalp, T\u00fcrk Ahlak\u0131, s.86; G\u00fcler, a.g.m., s.80.
\n105 Arsal, a.g.e., s.334-335.
\n106 Cin-Akg\u00fcnd\u00fcz, a.g.e., s.67; \u0130zgi, a.g.e., s.91 vd.
\n107 Arsa!, a.g.e., s.341-343.
\n108 \u0130zgi, a.g.e., s.66 vd; Ayr\u0131ca bkz.: Ahmet Cafero\u011flu, \u201cUygurlarda Hukuk ve Maliye
\nIst\u0131lahlar\u0131\u201d, T\u00fcrkiyat Mecmuas\u0131, C.IV, \u0130stanbul, 1934, s.9.
\n109 .\u0131zgi, a.g.e., s.73.
\n110 Cafero\u011flu, a.g.m., s.lO.
\n111 \u00d6zkan \u0130zgi, \u201cTurfan Uygurlar\u0131nda Kiralama Vesikalar\u0131\u201d, X. T\u00fcrk Tarih Kongresi, C.III, Ankara, 1991, s.767 vd.
\n112 \u0130zgi, a.g.e., s.83 vd.
\n113 Y.a.g.e., s.84-85.
\n114 Cin-Akg\u00fcnd\u00fcz, a.g.e., s.72; \u0130zgi, a.g.e.,s.88-89.
\n115 Pek \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, rehin kurumunun k\u00f6lelikle bir ba\u011flant\u0131s\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda fikir birli\u011fi i\u00e7indedirler. Konuyla ilgili bilgi i\u00e7in bkz. : Arsal, a.g.e., 8.331 vd.; Cin-Akg\u00fcnd\u00fcz, a.g.e., s.72; \u0130zgi, a.g.e., 8.96-97.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Yard. Do\u00e7. Dr. ESRA YAKUT Anadolu \u00dcniversitesi, Hukuk Fak\u00fcltesi, Hukuk Tarihi Anabilim Dal\u0131 \u00d6\u011fretim \u00dcyesi Eski Hun devletine ba\u011fl\u0131 T\u00fcrk boylar\u0131ndan olan Uygurlar, G\u00f6kt\u00fcrk devleti kurulduktan sonra da onun tebas\u0131 olmu\u015flard\u0131r. Zaman i\u00e7erisinde g\u00fc\u00e7leri h\u0131zla artm\u0131\u015f, i\u00e7 m\u00fccadelelerden de yararlanarak 9 O\u011fuz kabilesinden ba\u015fka Karluk ve Ba\u015frnil kavimlerini de i\u00e7ine alan kuvvetli bir Uygur Konfederasyonu […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,16],"tags":[],"class_list":["post-638","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-uygur-kimligi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/638","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=638"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/638\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":640,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/638\/revisions\/640"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=638"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=638"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=638"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}