{"id":4228,"date":"2020-07-17T10:31:45","date_gmt":"2020-07-17T07:31:45","guid":{"rendered":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/?p=4228"},"modified":"2020-07-17T10:34:26","modified_gmt":"2020-07-17T07:34:26","slug":"yabanci-ulkelerdeki-uygur-arastirmalariyla-ilgili-birkac-problem-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/?p=4228","title":{"rendered":"Yabanc\u0131 \u00fclkelerdeki Uygur ara\u015ft\u0131rmalar\u0131yla ilgili birka\u00e7 problem"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Prof. Dr. Geyretcan Osman UTGUN<\/strong><\/span>
\nAktaranlar: Sinem K\u00dc\u00c7\u00dcKA\u011eAO\u011eLU<\/strong><\/span>
\n\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Elanur KAZANLAR<\/strong><\/span><\/p>\n

\u00d6zet<\/span><\/strong><\/p>\n

Uyguristik (Uy\u011fur\u015funasliq) derken Uygur milleti, Uygurlar\u0131n atalar\u0131 ve onlarla ili\u015fkili konular\u0131 ara\u015ft\u0131rma nesnesi yapan bir disiplin kast edilir. Uyguristik Avrupa\u2019da ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sebebi de Avrupa\u2019n\u0131n ekonomik g\u00fc\u00e7 ve manevi medeniyet y\u00f6n\u00fcnden d\u00fcnyan\u0131n di\u011fer b\u00f6lgelerine g\u00f6re \u00f6nde olmas\u0131d\u0131r. Avrupa\u2019da modern bilimler de olduk\u00e7a ileri d\u00fczeydedir. D\u00fcnyan\u0131n yak\u0131n \u00e7a\u011f tarihini etkileyen bir\u00e7ok bilim dal\u0131 Avrupa\u2019da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ya da tam bilim g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu elveri\u015fli ko\u015fullar Avrupa\u2019da Uyguristi\u011fin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Anahtar Kelimeler:<\/strong><\/span> Uygur, Uyguristik, Orta Asya, Do\u011fu T\u00fcrkistan.<\/p>\n

1. Uyguristi\u011fin Tan\u0131m\u0131 ve Niteli\u011fi<\/strong><\/span><\/p>\n

Uyguristik derken Uygur milleti, Uygurlar\u0131n atalar\u0131 ve onlarla ili\u015fkili konular\u0131 ara\u015ft\u0131rma nesnesi yapan evrensel bir disiplin kast edilir. \u201cEvrensel\u201d derken farkl\u0131 ama\u00e7, farkl\u0131 y\u00f6ntem ve farkl\u0131 ara\u00e7larla ayn\u0131 veya farkl\u0131 konular \u00fczerinde \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc ara\u015ft\u0131rma yapmay\u0131 anl\u0131yoruz.<\/p>\n

Uyguristi\u011fin ara\u015ft\u0131rma nesnesi Uygurlar\u0131n antropolojisi, arkeolojisi, ekonomik hayat\u0131, dil ve edebiyat\u0131, yaz\u0131l\u0131 yadig\u00e2rlar\u0131, din, sanat, felsefe, e\u011fitim, fen ve teknoloji, \u00f6rf adet, mimarl\u0131k, terc\u00fcme bilimi, hukuk ve de onlar\u0131n kom\u015fu milletler ile olan ili\u015fkisi gibi \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc konular\u0131 i\u00e7ine al\u0131r. Uyguristi\u011fin vas\u0131tas\u0131 ise sosyal bilimler ve m\u00fcspet bilimlerdeki \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemlerdir.<\/p>\n

2. Uyguristi\u011fin Ortaya \u00c7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 Yer ve Zaman<\/span><\/strong><\/p>\n

Uyguristi\u011fin temeli ilk olarak \u00c7in\u2019de ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yani Uyguristi\u011fin temel konusu Uygurlar\u0131n kendisinde sakl\u0131yd\u0131. Uygurlar\u0131n fizyolojik yap\u0131s\u0131, millet yap\u0131s\u0131, \u00f6rf \u00e2deti, ahlak formas\u0131, dil hazinesi, arkeolojik malzemeleri, yaz\u0131l\u0131 vesikalar\u0131 Uyguristi\u011fin ilk el malzemesi say\u0131l\u0131r. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda, \u00c7in\u2019de \u00c7in, Tibet, Mo\u011fol dilleri, \u015eincan\u2019daki eski dillerden Sak, Tohri ve So\u011fd gibi dillerde yaz\u0131lan vesikalarda kaydedilen hat\u0131ralar Uyguristi\u011fin di\u011fer bir \u00f6nemli kayna\u011f\u0131 say\u0131l\u0131r.\u015e\u00f6yle ki, Uygurlarla ilgili temel kaynak Uygurlar\u0131n kendi i\u00e7inde, onlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 ve iz b\u0131rakt\u0131klar\u0131 topraklarda, ayr\u0131ca \u00c7in\u2019de bulunmaktad\u0131r. \u00c7in\u2019i Uyguristi\u011fin be\u015fi\u011fi demek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bununla birlikte, \u201cUyguristik\u201din \u00f6zel bir disiplin olarak yeni d\u00f6neme has etnoloji, tarih bilimi, k\u00fclt\u00fcr bilimi ve edebiyat bilimi gibi ilim sahalar\u0131nda bilim adamlar\u0131n\u0131n ilgisini \u00e7ekmesi 18. y\u00fczy\u0131lda Avrupa\u2019da g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunda Fransa, Almanya ve Rusya \u00e2limlerinin ilmi aray\u0131\u015flar\u0131 \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmi\u015ftir. Mesela, 18. asr\u0131n 30\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131ndan ba\u015flayarak Fransa \u00e2limleri dolayl\u0131 olarak Uygur tarihi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na katk\u0131 vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Onlar\u0131n i\u00e7inde me\u015fhur olan\u0131 R. P. Goubil olup, o 1739 y\u0131l\u0131nda Uygurlar\u0131n tarihi durumlar\u0131 bahsedilen \u201cMo\u011fol Tarihi\u201d adl\u0131 eserini ne\u015fretmi\u015ftir. Arkas\u0131ndan J. Deguinges arka arkaya \u201cHunlar ve T\u00fcrklerin Etnik K\u00f6keni Hakk\u0131nda Ara\u015ft\u0131rma\u201d ve be\u015f ciltlik \u201cHunlar, T\u00fcrkler ve Mo\u011follar\u0131n Umumi Tarihi\u201dni yazm\u0131\u015ft\u0131r. 20 y\u0131l ge\u00e7tikten sonra C. Visdelou \u201cTatar Tarihi\u201dni ne\u015fretmi\u015ftir. Yukar\u0131dakilere benzer \u015fekilde Frans\u0131z dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f eserlerden yine Duhalde\u2019nin yazd\u0131\u011f\u0131 \u201c\u00c7in ve \u00c7in\u2019in Tatarlar B\u00f6lgesinin Co\u011frafyas\u0131, Tarihi, Y\u0131lnamesi, Siyasi ve Tabii Hali\u201d isimli eserini de g\u00f6stermek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu eserlerin hepsinde Uygurlar dile getirilmi\u015ftir.<\/p>\n

1820 y\u0131l\u0131nda Rusya Bilimler Akademisi\u2019ne davet edilen Frans\u0131z Do\u011fu bilimci H. J. Klaproth \u201cUygurlar\u0131n Dil ve Yaz\u0131s\u0131 Hakk\u0131nda Ara\u015ft\u0131rma\u201d adl\u0131 \u00fcnl\u00fc eserini Paris\u2019te Almanca olarak yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Rusya\u2019da ise N. Y Bi\u010durin\u2019in \u201cEski ve \u015eimdiki Cungar Ovas\u0131 ve T\u00fcrkistan\u2019\u0131n Umumi Durumu\u201d (1851 y\u0131l\u0131) ve \u201cEski \u015eincan\u2019\u0131n Milletler Tarihine Dair Malzemeler\u201d gibi eserleri ne\u015fredilmi\u015ftir. 19. asr\u0131n sonlar\u0131nda Rusya\u2019n\u0131n Pekin Konsoloslu\u011fu\u2019nun doktoru E. Briets\u010dneider\u2019in \u201cOrta Asya\u2019daki Kadim Devletler Tarihi\u201d adl\u0131 kitab\u0131 ne\u015fredilmi\u015f olup, onun 1. cildinde \u201cEski Uygurlar\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla bir paragrafa yer verilmi\u015ftir. \u0130sve\u00e7li C. D\u2019ohsson\u2019un \u201cMo\u011fol Tarihi- Cengiz Han’dan Timur\u2019a Kadar\u201d (1852 y\u0131l) adl\u0131 eseri de Uygur tarihiyle ili\u015fkilidir.<\/p>\n

19. asr\u0131n son yar\u0131s\u0131nda \u015eincan vaziyetinin \u00e7alkant\u0131l\u0131 bir s\u00fcrece girmesi bat\u0131 \u00e2limlerinin Uygurlara olan ilgisini daha g\u00fc\u00e7lendirmi\u015ftir. O d\u00f6nemde Rusyal\u0131 V. V. Girigoriyef Rus\u00e7a olarak iki ciltli \u201cTabii Co\u011frafya Bilimi- \u00c7in T\u00fcrkistan\u2019\u0131\u201d (1873 y\u0131l\u0131) adl\u0131 eserini yazm\u0131\u015ft\u0131r. Bu eserde eski zamandan ba\u015flayarak 19. asr\u0131n 70\u2019li y\u0131llar\u0131na kadar olan Uygurlar\u0131n tarihi, etnografyas\u0131, co\u011frafyas\u0131 gibi sahalarla ilgili malzemeler kaydedilmi\u015f olup, bug\u00fcn de olduk\u00e7a y\u00fcksek belge de\u011ferine sahiptir.<\/p>\n

Rusyal\u0131 \u00e2lim A. Kaz\u00e9mb\u00e9k 1841 y\u0131l\u0131nda \u201cUygurlar Hakk\u0131nda Ara\u015ft\u0131rma\u201d adl\u0131 kitab\u0131n\u0131 yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar Avrupa\u2019da Uyguristi\u011fin bir disiplin olarak \u015fekillenmesini h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan ba\u015fka yine Rusyal\u0131 \u00e2limlerden \u00c7. Velihanof, V. V. Radlof, D. Pozdn\u00e9y\u00e9f gibilerinin ilmi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 vard\u0131r. \u00d6zellikle V. V. Radlof\u2019un \u201cUygurlar Meselesi Hakk\u0131nda\u201d (1893 y\u0131l\u0131) adl\u0131 eseri ile D. Pozdn\u00e9y\u00e9f\u2019\u2019in \u201cUygur Tarihine Dair Makaleler\u201d (1899 y\u0131l\u0131) adl\u0131 eseri Uyguristi\u011fin bir disiplin olarak \u015fekillenmesinde b\u00fcy\u00fck rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. 19. as\u0131rda yaz\u0131lm\u0131\u015f \u201cUygurlar\u0131 Dili ve Yaz\u0131s\u0131 Hakk\u0131nda Ara\u015ft\u0131rma\u201d, \u201cUygurlar Hakk\u0131nda Ara\u015ft\u0131rma\u201d, \u201cUygurlar Meselesi Hakk\u0131nda\u201d, \u201cUygurlar Tarihine Dair Makaleler\u201d gibi eserlerde \u201cUygur\u201d ad\u0131n\u0131n konu ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 olarak se\u00e7ilmesinin tarihi \u00f6nemi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olmu\u015ftur. Yani, 19. asr\u0131n sonunda Avrupa\u2019da Uyguristi\u011fin bir disiplin olarak \u015fekillendi\u011fini s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n

3. Yabanc\u0131lar\u0131n \u201cUyguristik”e \u0130lgisinin Sebebi<\/span><\/strong><\/p>\n

Modern Uyguristik Avrupa\u2019da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bilindi\u011fi gibi, Avrupa d\u00fcnyan\u0131n yak\u0131n zaman tarihinde iktisadi g\u00fc\u00e7 ve manevi medeniyet y\u00f6n\u00fcnden d\u00fcnyan\u0131n di\u011fer b\u00f6lgelerine g\u00f6re olduk\u00e7a ilerideydi. Bununla birlikte modern bilimler de epey geli\u015fmi\u015ftir. D\u00fcnyan\u0131n yak\u0131n \u00e7a\u011f tarihini etkileyen bir\u00e7ok bilim dal\u0131 Avrupa\u2019da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ya da tam bilim g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu elveri\u015fli ko\u015fullar Avrupa\u2019da Uyguristi\u011fin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Avrupa\u2019da modern Uyguristi\u011fin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n temel sebebini, biri tesad\u00fcfe, di\u011feri siyasi olaylara ba\u011flamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Tesad\u00fcf\u00ee olay derken 18. asr\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda patlak veren Rusya- \u0130sve\u00e7 sava\u015f\u0131nda esir d\u00fc\u015fen subay F. J.Stralenberg Sibirya b\u00f6lgesinde 13 y\u0131l kalm\u0131\u015f ve o s\u0131rada toplad\u0131\u011f\u0131 malzemeler temelinde \u201cAvrupa, Asya\u2019n\u0131n Kuzey ve Do\u011fu k\u0131sm\u0131\u201d (1730 y\u0131l\u0131) adl\u0131 kitab\u0131n\u0131 yay\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Kitab\u0131n sonuna Yenisey Vadisinde tesad\u00fcfen ke\u015ffetti\u011fi, eski T\u00fcrk yaz\u0131s\u0131 ile yaz\u0131lm\u0131\u015f birinci etap abidelerin resimlerini ilave etmi\u015ftir. Bu kitap Bat\u0131 Avrupa \u00e2limleri aras\u0131nda Uyguristi\u011fi da kapsayan T\u00fcrkoloji\u2019nin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n esas\u0131 olmu\u015ftur. Siyasi sebebe gelince, Makro Polo\u2019nun do\u011fuya seyahate \u00e7\u0131kmas\u0131, Kolomb\u2019un Amerika k\u0131tas\u0131n\u0131 ke\u015ffetmesi Avrupal\u0131lar\u0131n ba\u015fka k\u0131talarla ilgilenmesini h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130talya\u2019da ortaya \u00e7\u0131kan edebi uyan\u0131\u015f ve Bat\u0131 Avrupa\u2019daki sanayi devriminin ger\u00e7ekle\u015fmesi Avrupa devletlerinin kayna\u011fa ve araziye olan talebini artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece bir k\u0131s\u0131m Avrupa devletleri ba\u015fka devlet ve b\u00f6lgelere ard\u0131 ard\u0131na ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131, ke\u015fif heyetlerini g\u00f6nderip co\u011frafi, jeolojik, arkeolojik, etnografik ve antropolojik ara\u015ft\u0131rmalar yapm\u0131\u015f ve bol materyal ve istihbarat toplatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu malzemeler bir taraftan istihbarat bilgisi olarak kendi h\u00fck\u00fcmetlerine sunulmu\u015f; di\u011fer taraftan, ilmi eser \u015fekline getirilip ne\u015fredilmi\u015ftir. Zamanla bu t\u00fcr istihbarat nitelikli malzeme ilim merakl\u0131lar\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131rma nesnesi olmu\u015ftur. B\u00f6ylece asl\u0131nda okumu\u015f ilim sahibi ki\u015filer bir taraftan siyasete hizmet ederken, di\u011fer taraftan sosyal bilimler ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na ba\u015flam\u0131\u015f, Uyguristi\u011fin bir disiplin olarak geli\u015fmesi i\u00e7in itici
\nrol oynam\u0131\u015flard\u0131r. Di\u011fer taraftan, son y\u0131llarda Orta Asya, bat\u0131 b\u00f6lgesi ve ipek yolunun tarihi, co\u011frafyas\u0131, medeniyetini daha da etrafl\u0131, daha da derin, daha da sistemli \u00f6\u011frenmek ve ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in Uyguristik olmazsa olmaz bir ilim dal\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

4. Bug\u00fcnk\u00fc D\u00fcnyada Uyguristik ile U\u011fra\u015fan Devlet ve B\u00f6lgeler<\/span><\/strong><\/p>\n

Bug\u00fcnk\u00fc medeni d\u00fcnyada Uyguristikle u\u011fra\u015fan devlet ve b\u00f6lgeler epey \u00e7oktur. Bunlardan Asya\u2019daki devletler i\u00e7inde, \u00c7in (Tayvan da bunun i\u00e7inde), Japonya, Kore, T\u00fcrkiye, Kazakistan, \u00d6zbekistan, K\u0131rg\u0131zistan, T\u00fcrkmenistan, Azerbaycan, Moldova, Mo\u011folistan, \u0130srail gibi \u00fclkeler; Avrupa-Amerika, Rusya, Almanya, Fransa, \u0130ngiltere, \u0130sve\u00e7, Finlandiya, Polonya, Romanya, \u00c7ek, Slovenya, Macaristan, Avustralya gibi \u00fclkeler vard\u0131r. Bu bilim dal\u0131 sadece Rusya ve Kazakistan\u2019da \u201cUyguristik\u201d ad\u0131yla adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, di\u011fer \u00fclkelerde Do\u011fu bilimi, Altayistik, T\u00fcrkl\u00fck bilimi (T\u00fcrkoloji), Bat\u0131 b\u00f6lgesi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, ipek yolu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, Orta Asya ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, Turfan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 gibi isimler ile adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yani Uyguristik Rusya ile Kazakistan\u2019dan ba\u015fka \u00fclkelerde do\u011frudan de\u011fil, dolayl\u0131 olarak y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir. Bug\u00fcn bu y\u00f6ntemi de\u011fi\u015ftirmenin zaruri oldu\u011fu, tarihi ger\u00e7eklerin bunu zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kendili\u011finden ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bununla birlikte, devletimiz i\u00e7inde ve d\u0131\u015f\u0131nda Uyguristik, Do\u011fu bilimi, Altayistik, T\u00fcrkl\u00fck bilimi, Turfan bilimi gibi disiplinlerin bir kolu olarak y\u00fcr\u00fct\u00fclse de, bu disiplinlerin \u00f6z\u00fcnde ve \u00e7ekirde\u011finde Uyguristi\u011fin bulundu\u011fu tarihi ger\u00e7eklerden g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

5. Uyguristi\u011fin \u015eincan\u2019a Kom\u015fu \u00dclkelerdeki Milletlerin Tarih ve K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rmadaki \u00d6nemi<\/strong><\/span><\/p>\n

Uyguristik; sadece Uygurlar\u0131n kendi durumlar\u0131 hakk\u0131nda bilgi edinmesinde de\u011fil, kom\u015fu millet, b\u00f6lge ve devletlerin tarihi, sosyal durumu ve k\u00fclt\u00fcrlerinin \u00f6\u011frenilmesi ve ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda olmazsa olmaz \u00f6nemli bir bilim koludur.<\/p>\n

Rusyal\u0131 \u00e2lim A. Kazimb\u00e9k \u00e7ok \u00f6nceleri bu noktaya dikkat \u00e7ekmi\u015ftir. Mesela, o 1841 y\u0131l\u0131nda ne\u015fretti\u011fi \u201cUygurlar Hakk\u0131nda Ara\u015ft\u0131rma” adl\u0131 eserinde a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde: \u201cBiz bu kabileyi (Uygurlar) ara\u015ft\u0131r\u0131rken elimizde var olan b\u00fct\u00fcn malzemeden faydalanmam\u0131z gerek. Uygurlar bize \u00e7ok say\u0131da yazma yadig\u00e2rlar\u0131 b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r. Bu yadig\u00e2rlar\u0131n herhangi bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk dilli halklar\u0131n tarihi i\u00e7in yeni sayfa a\u00e7acak\u201d1 diye yazar.<\/p>\n

Uyguristi\u011fin bir kolu olan Uygur dilinin yaln\u0131z Uygurlar\u0131n dil tarihini anlamada de\u011fil, ba\u015fka T\u00fcrk dilli ve Altay dilli milletlerinin tarihini anlamda da b\u00fcy\u00fck rol\u00fc vard\u0131r. Bu konuda \u00e7e\u015fitli \u00fclke \u00e2limleri hemfikirdir. Mesela T\u00fcrkiyeli \u00e2lim \u015eemseddin Sami: \u201cEski Uygurlar k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fim bak\u0131m\u0131ndan en ileri giden halk olup, bunlar\u0131n dili T\u00fcrk dilli halklar aras\u0131nda edebi dil olmu\u015ftur.\u201d diye yazarken 2 tarih\u00e7i Liu Zi\u015fav: \u201cUygur dili temelindeki \u00c7a\u011fatay dilinin te\u015fekk\u00fcl\u00fc sadece Uygur tarihinde \u00f6nemli bir a\u015fama olmakla kalmay\u0131p, Uygurlar\u0131n insanl\u0131k tarihine katt\u0131\u011f\u0131 m\u00fchim bir katk\u0131 say\u0131l\u0131r. Asya\u2019n\u0131n orta k\u0131sm\u0131ndaki bir\u00e7ok millet ve b\u00f6lge bu dilin yard\u0131m\u0131 ile kendilerinin medeniyetini ve tarihini kaydetmi\u015f ve nakletmi\u015ftir.\u201d diye yazar.3 Mo\u011fol \u00e2limlerinden Men\u00e7ibi ile Lululu \u201cD\u00fc\u015f\u00fcncede \u0130lerleme\u201d adl\u0131 makalesinde Uygurlar\u0131n edebiyat\u0131 hakk\u0131nda: \u201cAltay dil ailesine mensup milletlerin hepsinin tarihten kalan s\u00f6zl\u00fc edebiyat\u0131 var, lakin yazma edebiyat\u0131 olan millet yaln\u0131z Uygur milletidir\u201d diye yazar.4 T\u00fcrkiyeli \u00e2lim Unver Suheyli: \u201cT\u00fcrk dilli halklar\u0131n irfan\u0131n\u0131, ilmini ve tebabetini Asya\u2019da Uygurlar muhafaza etmi\u015ftir\u201d diye yazm\u0131\u015ft\u0131r.5 Rusyal\u0131 alim V. V. Bartold: \u201cMedeni halklar i\u00e7inde, M\u00fcsl\u00fcmanlar (\u00f6zellikle Tacikler) ve Uygurlar yaln\u0131z kendi i\u00e7inde de\u011fil, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 uluslar\u0131n devlet y\u00f6netiminde de son derece \u00f6nemli rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n yerli prensler, asilazdeler \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck etkisi olmu\u015ftur.” diye yazm\u0131\u015ft\u0131r.6<\/p>\n

Yani, eski Uygur dili ve yaz\u0131s\u0131 ile kaydedilen iktisadi belgeler, tebabet, astronomi, din, etnografya, ayr\u0131ca maddi ve manevi medeniyete ili\u015fkin belge- vesikalar, eski eserler sadece Uygurlar\u0131n durumunu ara\u015ft\u0131rmada de\u011fil, b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk dilli milletler, Altay dil ailesine mensup milletler, Bat\u0131 b\u00f6lgeleri, Orta Asya ve \u0130pek Yolu\u2019nun tarih- co\u011frafyas\u0131n\u0131, milletlerin tarihini \u00f6\u011frenme ve ara\u015ft\u0131rmada olmazsa olmaz \u00f6nemli materyal say\u0131l\u0131r.<\/p>\n

6. Yabanc\u0131 \u00dclkelerdeki “Uyguristik”in De\u011ferine Kar\u015f\u0131 Tutum<\/span><\/strong><\/p>\n

Yabanc\u0131 \u00fclkelerdeki Uyguristik derken genellikle Avrupa merkezli Uyguristik kast edilir. Avrupa\u2019daki Uyguristik kapitalizm ko\u015fullar\u0131nda ya\u015fayan burjuva \u00e2limleri taraf\u0131ndan \u00f6nce siyasi maksatla yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6yle oldu\u011fu i\u00e7in, Avrupa Uyguristi\u011finde olumlu y\u00f6nler olmakla birlikte olumsuz taraflar da mevcuttur. Buna ra\u011fmen Avrupa Uyguristi\u011finin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc bir\u00e7ok y\u00f6nde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Mesela, onlar Uyguristik vas\u0131tas\u0131yla eri\u015ftikleri neticelerin temelinde Uygurlar ve onlar\u0131n atalar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklardaki yok olma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015f bir\u00e7ok eski eseri toplam\u0131\u015f, derlemi\u015f ve incelemi\u015fler, bunlar\u0131 milletler aras\u0131 ilim sahas\u0131na tan\u0131tarak Do\u011fu bilimcilerin dikkatlerini \u00e7ekmi\u015fler, b\u00f6ylece Uyguristi\u011fin modern bilim kolu olarak te\u015fekk\u00fcl etmesinde \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak yabanc\u0131 Uyguristlerin baz\u0131lar\u0131 kendi ya\u015fad\u0131klar\u0131 zaman ve mek\u00e2n ko\u015fullar\u0131 ve kendi devletlerinin de\u011fer yarg\u0131s\u0131 ve ideolojisinin tesiri ile ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131klar\u0131 i\u00e7in baz\u0131 tarihi noktalar\u0131 a\u00e7\u0131klarken hanl\u0131k, ulus- kabile adlar\u0131, yer- b\u00f6lge adlar\u0131n\u0131 kullan\u0131rken \u00c7in\u2019in bug\u00fcnk\u00fc ger\u00e7e\u011fine uygun gelmeyen meseleleri ortaya koymu\u015f ya da koymaktad\u0131rlar. Ondan dolay\u0131d\u0131r ki, bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131m\u0131zda yabanc\u0131 \u00fclkelerdeki Uyguristi\u011fin neticelerinden yararlanmak durumunda kald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, onlar\u0131n olumlu taraflar\u0131n\u0131 kabul etmekle birlikte, olumsuz taraflar\u0131na ele\u015ftirel bakmada mahir olmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

7. Yeni \u00c7in Kurulduktan Sonra, \u00dclkemizde Yabanc\u0131 \u00dclkelerdeki Uyguristik Hakk\u0131nda Evrensel De\u011ferlendirme Yapan \u0130lmi Eserler<\/span><\/strong><\/p>\n

1949 y\u0131l\u0131ndan 1977 y\u0131l\u0131na kadar \u00c7in\u2019de Uyguristik hakk\u0131nda kapsaml\u0131 ilmi aray\u0131\u015f olmam\u0131\u015ft\u0131r. 1950’li y\u0131llarda Feng Jia-\u015feng \u201cUygur Tarihinin Ge\u00e7mi\u015fi ve Gelece\u011fi\u201d adl\u0131 bir makale yazm\u0131\u015f ise de, bu makale m\u00fcsvedde olarak korunmu\u015ftur. Devletimizde 1978 y\u0131l\u0131ndan ba\u015flayarak reform ve d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131lma politikas\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdikten sonra \u00fclkemizin uzmanlar\u0131 birka\u00e7 b\u00fcy\u00fck ilmi eser ne\u015fredip \u00c7in\u2019deki ilim ehline uluslar aras\u0131ndaki Uyguristi\u011fin genel durumu hakk\u0131nda k\u0131ymetli haberleri verdi. Onlar\u0131n i\u00e7inde \u015funlar vard\u0131r:<\/p>\n

Makaleler:<\/span><\/strong><\/p>\n

\uf076 \u015eeripidin \u00d6mer, \u201cUyguristi\u011fin Te\u015fekk\u00fcl\u00fc ve Geli\u015fmesi Hakk\u0131nda”, \u015eincan \u00dcniversitesi \u0130lmi Dergisi (\u015eincan Universiteti \u0130lmiy Jurnili), Say\u0131. 1, 1982.
\n\uf076 \u00c7eng Sulo, \u201c\u00c7in\u2019de ve Yabanc\u0131 \u00dclkelerdeki Uygur Tarihi \u0130le \u0130lgili Ara\u015ft\u0131rmalar”, Milletler Tetkikati Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 1, 1982.
\n\uf076 Niu Ruji, \u201cUyguristi\u011fin Sistemik Yap\u0131s\u0131 Hakk\u0131ndaki Tasavvur ve Yabanc\u0131 \u00dclkelerdeki Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndaki Yeni Durumlar”, \u00c7in Uygur Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Mecmuas\u0131, Say\u0131. 1, 1998.
\n\uf076 Wei Liangtao, “Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 Yayg\u0131nla\u015ft\u0131rma Hakk\u0131nda Bir Ka\u00e7 \u00d6neri”, \u00c7in Uygur Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Mecmuas\u0131, Say\u0131. 1, 2000.
\n\uf076 Adil Abdukadir, “Uyguristi\u011fin Meydana Gelmesi ve Geli\u015fmesi”, \u015eincan Tezkire\u00e7ili\u011fi Dergisi, Sayu\u0131. 1, 2002.<\/p>\n

Kitaplar:<\/span><\/strong><\/p>\n

\uf076 Meng Fanren, Huang Zhenhua, “Eski Uygur Tarihi K\u0131lavuzu” (\u56de\u9e2a\u53f2\u6307\u5357), \u00c7ince, \u015eincan Helk Ne\u015friyat\u0131, Urum\u00e7i, 1995.<\/p>\n

Kataloglar:<\/span><\/strong><\/p>\n

\uf076 Liu Ge, Huang Jianyang, “Bat\u0131 B\u00f6lgelerinin Tarih ve Co\u011frafyas\u0131na Dair Bilimsel Makaleler ve Materyaller Katalogu” (\u897f\u57df\u53f2\u5730\u8bba\u6587\u8d44\u6599\u7d22\u5f15), \u015eincan Helk Ne\u015friyat\u0131, Urum\u00e7i, 1988.
\n\uf076 Chen Yanqi, “Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na Dair Eserler Katalogu” (\u897f\u57df\u7814\u7a76\u4e66\u76ee), \u015eincan Helk Ne\u015friyat\u0131, Urum\u00e7i, 1991.
\n\uf076 Tursun Savut, “‘Uygur Edebiyat\u0131 Tarihi’ Materyaller Katalogu”, \u015eincan \u00dcniversitesi Derslik B\u00f6l\u00fcm\u00fc, Urum\u00e7i, 1991.
\n\uf076 Rehime Osmna, Halide \u015earahman, “Uygur Tarihine Dair Makaleler Katalogu” \u015eincan Helk Ne\u015friyat\u0131, Urum\u00e7i, 1993.<\/p>\n

\uf076 Wu Ying, Chen Haolin, “Uygur Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na Dair Vesikalar Katalogu” (\u7ef4\u543e\u5c14\u5386\u53f2\u6587\u5316\u7814\u7a76\u6587\u732e\u9898\u5f55), Milletler Ne\u015firyat\u0131, Pekin, 2000.
\n\uf076 Eziz Atavulla Sartekin, Uygurca Yay\u0131mlanm\u0131\u015f Eserler Katalogu”, \u015eincan \u00dcniversitesi, Urum\u00e7i, 2004.<\/p>\n

8. Yeni \u00c7in Kurulduktan Sonra, \u00dclkemizde \u00c7e\u015fitli \u00dclkelerdeki Uyguristi\u011fin Ayr\u0131 <\/span><\/strong>Ayr\u0131 Tan\u0131t\u0131m Durumu<\/span><\/strong><\/p>\n

Uyguristi\u011fin tan\u0131t\u0131m\u0131yla ilgili makaleler de olduk\u00e7a fazlad\u0131r. Bunlar\u0131n aras\u0131nda yabanc\u0131 dillerden terc\u00fcme edilmi\u015f, \u00c7inli ve Uygur yazarlar taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015f onlarca makale vard\u0131r. Bunlar a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir:<\/p>\n

\u00c7ince yay\u0131mlanm\u0131\u015f Bilimsel Makaleler Toplam\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n

1) “Yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki T\u00fcrkoloji Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n Genel Durumu” (\u56fd\u5916\u7a81\u53a5\u7814\u7a76\u6982\u51b5 ). Bu kitap \u00c7in Sosyal Bilimler Akademisi Milletler Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc taraf\u0131ndan yay\u0131na haz\u0131rlanm\u0131\u015f, \u00c7in Sosyal Bilimler Ne\u015friyat\u0131 taraf\u0131ndan 1980 y\u0131l\u0131nda ne\u015fredilmi\u015ftir. Bu kitapta yabanc\u0131 bilim adamlar\u0131 taraf\u0131ndan yaz\u0131lan makalelerden: A. H. Konunuv’un “Sovyetler Birli\u011fi Bilimler Akademisi’ndeki T\u00fcrk Dilcili\u011fi”, J. Kakuk’un “Macaristan’daki T\u00fcrkoloji Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, G. Doerfer’in “Almanya Federal Cumhuriyeti’nde T\u00fcrkolojinin Durumu”, I. Bla\u015fkoveq’in “\u00c7ekoslavya’da T\u00fcrkolojinin Bug\u00fcnk\u00fc Durumu ve Geli\u015fim \u0130stikbal\u0131”, C. Kalujiniskiy’in “Son On Y\u0131ll\u0131k Polonya T\u00fcrkolojisi”, B. Drimva’n\u0131n “Romanya’daki T\u00fcrk Dili ve Edebiyat\u0131 \u00dczerine Ara\u015ft\u0131rmalar”, Fubu Silang’\u0131n “Japonya’daki T\u00fcrki Dil Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n Durumu”, G. Jarring’in “\u0130sve\u00e7’teki T\u00fcrkoloji” gibi makalelerine yer verilmi\u015ftir.<\/p>\n

2) Altay Dil Ailesine Mensup Milletler Edebiyat\u0131na Dair Makaleler Se\u00e7kisi” (\u963f\u5c14\u6cf0\u8bed\u6587\u5b66\u8bba\u6587\u9009\u8bd1 ). Bu se\u00e7ki \u00c7in Sosyal Bilimler Akademisi Milletler Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc Dil Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 B\u00f6l\u00fcm\u00fc ile \u00c7in Etnik Dilcilik Sempozyumu Sekreteryas\u0131 taraf\u0131ndan haz\u0131rlan\u0131p 1980 y\u0131l\u0131nda \u00c7ince olarak \u015fapigraf bask\u0131s\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kitaba yabanc\u0131 bilim adamlar\u0131 taraf\u0131ndan yaz\u0131lan makalelerden: “Fransa’da T\u00fcrkoloji Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131” (S. Skilliter), “\u0130ngiltere’deki T\u00fcrkoloji Merkezi” (S. Skilliter), “Sovyetler Birli\u011fi’nde Uyguristi\u011fin Geli\u015fmesindeki \u00d6nemli Merhalaler” (A. H. Konunuv) gibi makalelere yer verilmi\u015ftir.<\/p>\n

3) “Fransa’daki Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Tarih\u00e7ili\u011finin Cevherleri” (\u6cd5\u56fd\u897f\u57df\u53f2\u5b66\u7cbe\u7cb9). Bu kitap Geng Sheng taraf\u0131ndan terc\u00fcme edilip yay\u0131na haz\u0131rlanm\u0131\u015f, Gansu Halk Ne\u015friyat\u0131 taraf\u0131ndan Nisan 2011’de bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 3 ciltten ibaret bu kitapta yabanc\u0131 bilim adamlar\u0131 taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015f toplam 46 makaleye yer verilmi\u015ftir. Bunlardan genel bilgi vermeye y\u00f6nelik olan makaleler \u015funlard\u0131r: “Bat\u0131 B\u00f6lgelerinin Tarihi-Medeniyeti ve \u0130pek Yolu” (Lonis Hambis vb.), “Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Tarihi ve Medeniyetiyle \u0130lgili Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n Genel Durumu” (Lonis Hambis), “Fransa’daki \u00c7in’in Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Tarihi \u0130le \u0130lgili Ara\u015ft\u0131rmalar” (Jera-Bezard Robert), “Fransa’n\u0131n Elli Y\u0131ldan Buyana Y\u00fcr\u00fct\u00fclen Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Ara\u015ft\u0131rmalar” (Lonis Hambis), “Fransa’daki T\u00fcrkoloji Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131” (Louis Bazin), “Dokuz O\u011fuz ve On Uygur \u00dczerine Bir Ara\u015ft\u0131rma” (J. R. Hamilton).<\/p>\n

Ayr\u0131 Makaleler:<\/span><\/strong><\/p>\n

\uf076 Louis Bazin, “Heyecan \u0130\u00e7erisinde Yeti\u015fmek ve Fransa T\u00fcrkolojisi”, \u00c7eviren: Geng Shimin, Milletlere Dair Terc\u00fcmeler Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 3, 1979.
\n\uf076 D. Hasanuv, “Almanya’daki Uyguristler”, \u00c7eviren: Ri\u015fat Nurehmet, Orta Asya Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Materyalleri Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 3, 1986.<\/p>\n

\uf076 T. M. Iskakuf, “Sovyet \u00c2limlerinin Uygurlar\u0131n Tarihi ve Etnolojisiyle \u0130lgili Ara\u015ft\u0131rmalarda Elde Ettikleri Ba\u015far\u0131lar”, \u00c7eviren: Jiang Texian, \u015eincan Sosyal Bilimler B\u00fclteni, \u00c7ince, Say\u0131. 7, 1987.
\n\uf076 Diyas Hasan, “Alman Uyguristleri”, Orta Asya Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, Say\u0131. 1, 1987.
\n\uf076 Diyas Hasan, “\u0130sve\u00e7’teki Uyguristik”, Orta Asya Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, Say\u0131. 2, 1987.
\n\uf076 J. saydiwakkasuv, “Sovyetler Birli\u011fi’ndeki Uyguristi\u011fin Geli\u015fmesindeki Yeni A\u015famalar”, \u00c7eviren: Ri\u015fat Nurehmet, Milletlere Dair Terc\u00fcmeler Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 1, 1989.
\n\uf076 J. saydiwakkasuv, “Sovyetler Birli\u011fi’ndeki Uyguristik”, \u00c7eviren: Go Zhichao, Milletlere Dair Terc\u00fcmeler Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 6, 1989.
\n\uf076 O. Bakiyef, “Rusya’da Uyguristik ve Uyguristler”, Yay\u0131na haz\u0131rlayan: Yasincan Tursun, Bulak Dergisi, Say\u0131. 3, 2005.<\/p>\n

“Fransa \u00c2limlerinin \u0130pek Yolu ve Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Tarihiyle \u0130lgili Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u00c7eviren: Geng Shimin, “Fransa’daki Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Tarih\u00e7ili\u011finin Cevherleri” adl\u0131 kitapta “Havale ile Yaz\u0131lan \u00d6n S\u00f6z” ad\u0131yla yer verilmi\u015ftir. Bu kitap Gansu Halk Ne\u015friyat\u0131 taraf\u0131ndan Nisan 2011’de yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00c7in Uzmanlar\u0131n\u0131n Eserleri<\/span><\/strong><\/p>\n

1) Kitaplar:<\/span><\/strong><\/p>\n

\uf076 Geng Shimin, “Uygurlar\u0131n Eski K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Vesikalar\u0131 Hakk\u0131nda” (\u7ef4\u543e\u5c14\u65cf\u53e4\u4ee3\u6587\u5316\u548c\u6587\u732e\u6982\u8bba), \u015eincan Helk Ne\u015friyat\u0131, \u00c7ince, 1983.
\n\uf076 Toht\u0131 Muzart, “Uygurlar\u0131n Tarih ve Medeniyeti \u00dczerine Ara\u015ft\u0131rmalar” (\u7ef4\u543e\u5c14\u5386\u53f2\u6587\u5316\u7814\u7a76), Milletler Ne\u015friyat\u0131, \u00c7ince, 1995.
\n\uf076 Niu Ruji, “Uygurlar\u0131n Eski Yaz\u0131lar\u0131 ve Vesikalar\u0131na Giri\u015f” (\u7ef4\u543e\u5c14\u53e4\u6587\u5b57\u4e0e\u53e4\u6587\u732e\u5bfc\u8bba), \u015eincan Helk Ne\u015friyat\u0131, \u00c7ince, 2007.
\nBu \u00fc\u00e7 kitapta yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki Uyguristler ve Uyguristi\u011fin Neticeleri tan\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

2) Makaleler<\/span><\/strong><\/p>\n

\uf076 Qiao Junhu, “Sovyetler Birli\u011fi’ndeki Uyguristi\u011fin Genel Dururmu”, Dil ve Terc\u00fcme Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 3, 1986.
\n\uf076 Niu Ruji, “Sovyetler Birli\u011fi’ndeki \u00d6zel T\u00fcrkoloji \u0130lmi”, Milletler Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Haberlerinden Se\u00e7kiler Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 5, 1986.
\n\uf076 Wei Linagtao, “Macaristan’daki Do\u011fubilimi-Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u015eincan Sosyal Bilimler Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, Say\u0131. 4, 1987.
\n\uf076 Niu Ruji, “Yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki Me\u015fhur T\u00fcrkologlar”, Milletler Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Haberlerinden Se\u00e7kiler Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 4, 1988; Say\u0131. 1, Say\u0131.4, 1989; Say\u0131. 1, 1990.
\n\uf076 Liu Ge, “Tayvan’da Uygur Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, Orta Asya Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 1, 1990.<\/p>\n

\uf076 Hebibulla Hoca Lemcin, “Orta Asya Cumhuriyetlerindeki Do\u011fubilimi-Uyguristik Ara\u015ft\u0131rma Merkezleri”, \u015eincan Sosyal Bilimler Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, Say\u0131.2, 1990.
\n\uf076 Hebibulla Hoca Lemcin, “Macaristan’daki Do\u011fubilimi-Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u015eincan Sosyal Bilimler Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, Say\u0131.4, 1990.
\n\uf076 Niu Ruji, “Tayvan’daki Uygur Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u015eincan \u00dcniversitesi \u0130lmi Dergisi (\u015eincan Universiteti \u0130lmiy Jurnili), \u00c7ince, Say\u0131. 3, 1993.
\n\uf076 Reyhan, “Almanya’da Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, Milletler Edebiyat\u0131 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 2, 1998.
\n\uf076 Niu Ruji, “Fransa’da Muhafaza Edilen Uyguristi\u011fe Ait Belgeler ve Bunlar\u0131n Ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131”, Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, Say\u0131. 2, 1994.
\n\uf076 Shui Tao, “Ekim Devrimi’nden \u00d6nceki Rusya Do\u011fubilim Sahas\u0131ndakilerin Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u015eincan \u00dcniversitesi \u0130lmi Dergisi (\u015eincan Universiteti \u0130lmiy Jurnili ), \u00c7ince, Say\u0131.3, 1994.
\n\uf076 Liu Ge, “Almanya’daki Uygur Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, “\u015eincan \u00dcniversitesi \u0130lmi Dergisi (\u015eincan Universiteti \u0130lmiy Jurnili), \u00c7ince, Say\u0131. 3, 1994.
\n\uf076 Niu Ruji, “Almanya’daki Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u015eincan Tezkire\u00e7ili\u011fi Dergisi, Say\u0131. 2, 1994.
\n\uf076 Niu Ruji, “\u0130sve\u00e7’teki Uygurca Vesikalar ve Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u015eincan Medeniyet An\u0131t Eserler Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 1, 1994.
\n\uf076 Toht\u0131, “Japonlar\u0131n \u00dclkemizdeki Uygurlar\u0131n Tarih ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc Hakk\u0131ndaki Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, Milletler Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 3, 1995.
\n\uf076 Niu Ruji, “Fransa’daki T\u00fcrkoloji Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, Dil ve Terc\u00fcme Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 1, 1996.
\n\uf076 Muhter Muhammed, “Almanya’da Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, Miras Dergisi, Say\u0131. 4, 1999.
\n\uf076 Tursun Pidakul, “Amerika’daki Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u00c7in Milletleri Dergisi, Say\u0131. 1, 2009.
\n\uf076 Li Qin, “Rusya, Sovyetler Birli\u011fi ve Orta Asya \u00dclkelerindeki Uygur Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n Y\u00fczy\u0131ll\u0131k Mesafesi”, Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, \u00c7ince, Say\u0131. 1, 2000.
\n\uf076 Geng Shimin, “Bat\u0131daki Eski Uygur Tarihi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n Durumuna Ku\u015fbak\u0131\u015f\u0131”, Bat\u0131 B\u00f6lgeleri Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, \u00c7ince, Say\u0131. 3, 2004.
\n\uf076 Shui Tao, “Rusya ve Uyguristik”, \u015eincan \u00dcniversitesi \u0130lmi Dergisi (\u015eincan Universiteti \u0130lmiy Jurnili ), \u00c7ince, Say\u0131. 3, 2004. Uygurca terc\u00fcmesi: \u015eincan Gen\u00e7leri Dergisi, Say\u0131. 7, 2011.
\n\uf076 Geng Shimin, “Ben ve Uyguristik”, \u015eincan \u00dcniversitesi \u0130lmi Dergisi (\u015eincan Universiteti \u0130lmiy Jurnili), \u00c7ince, Say\u0131. 4, 2005. Uygurca terc\u00fcmesi: Ka\u015fgar Pedagoji Enstit\u00fcs\u00fc \u0130lmi Dergisi, Say\u0131. 3, 2005.
\n\uf076 Eli Gopur, “Macaristan’daki Do\u011fubilimi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u015eincan Sosyal Bilimler Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, Say\u0131. 2, 2005.
\n\uf076 Geng Shimin, “Fransa’daki Uyguristik”, \u015eincan \u00dcniversitesi \u0130lmi Dergisi (\u015eincan Universiteti \u0130lmiy Jurnili ), \u00c7ince, Say\u0131. 1, 2006. Uygurca terc\u00fcmesi: Kroran Dergisi, Say\u0131. 4, 2007; Turfan Bilimi Dergisi, Say\u0131. 1, 2009.<\/p>\n

\uf076 Nam Sang Gang, “Kore’deki \u015eincan Tarihi Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131”, \u015eincan Tarihi ve Medeniyeti, Haz\u0131rlayan: Tian Weijiang vb., \u015eincan Helk Ne\u015friyat\u0131, \u00c7ince, 2007.
\n\uf076 Tahir Mutelip Kahiri, “Almanya’daki Uyguristi\u011fin Olu\u015fum ve Geli\u015fimi”, \u015eincan \u00dcniversitesi \u0130lmi Dergisi (\u015eincan Universiteti \u0130lmiy Jurnili ), Say\u0131. 3, 2006.<\/p>\n

9. \u00c7in Uzmanlar\u0131n\u0131n “Yurtd\u0131\u015f\u0131 Uyguristi\u011fi”ne Olan Tepkisi<\/span><\/strong><\/p>\n

Yeni \u00c7in kurulduktan sonra, \u00c7in uzmanlar\u0131 uluslar aras\u0131ndaki “Uyguristik” ad\u0131 alt\u0131ndaki bilime kar\u015f\u0131 \u0131l\u0131ml\u0131 tav\u0131r tak\u0131nd\u0131lar. Yani 1978 y\u0131l\u0131na kadar \u00c7in uzmanlar\u0131 bu terimi kullanmak i\u00e7in acele etmediler. Ancak d\u0131\u015fa a\u00e7\u0131lma ve reform politikas\u0131 uygulamaya konulunca, bu terim \u00c7in’in etnoloji sahas\u0131nda resmi olarak kullan\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. 1982 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda \u015eincan \u00dcniversitesi’nin profess\u00f6r\u00fc \u015eeripidn \u00d6mer “Uyguristi\u011fin \u015eekillenmesi ve Geli\u015fmesi \u00dczerine” adl\u0131 makalesini yay\u0131mlayarak “Uyguristik” ad\u0131yla an\u0131lan bu ilmi yurti\u00e7indekilere ilk olarak tan\u0131tt\u0131. 1994
\ny\u0131l\u0131nda Merkezi Milletler \u00dcniversitesi’nde Uyguristik Enstit\u00fcs\u00fc kuruldu. 12 Mart 1995’te Pekin’de \u00c7in Uygur Tarihi ve Medeniyeti Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Derne\u011fi kuruldu. Bu derne\u011fin kurulmas\u0131 \u00c7in’de Uyguristi\u011fin bilim seviyesine y\u00fckselmesinin temeli oldu. Niu Ruji bu derne\u011fin kurulmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla “Uyguristik Sisteminin \u0130n\u015fas\u0131 Hakk\u0131ndaki Tasavvur ve Yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndaki Yeni Durumlar” ba\u015fl\u0131kl\u0131 makalesini haz\u0131rlayarak insanlara Uyguristik ile ilgili kapsaml\u0131 bilgi verdi. Wei Linagtao “Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 Yayg\u0131nla\u015ft\u0131rma Hakk\u0131nda Bir Ka\u00e7
\n\u00d6neri” adl\u0131 makalesini yay\u0131mlayarak \u00c7in’de “Uyguristik”i resmi olarak bilim sahas\u0131na sokmay\u0131 ortaya koydu. Onun bu makalesinde ortaya konan g\u00f6r\u00fc\u015f Uyguristleri derinden etkiledi. 1996 y\u0131l\u0131nda \u015eincan \u00dcniversitesi profess\u00f6r\u00fc Li Shangrui ile Dr. Niu Ruji’nin \u00e7abalar\u0131 sonucunda \u015eincan \u00dcniversitesi Altayistik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc ad\u0131yla “Uygursitik” ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ekibi kuruldu. Bu ekip \u015eincan \u00dcniversitesi y\u00f6netimi ve ilgili uzmanlar\u0131n deste\u011fi ve yard\u0131m\u0131 ile ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131lar ve “Uygurlar\u0131n Eski Yaz\u0131lar\u0131 ve Eski Belgelerine Giri\u015f” (Niu Ruji), “Orhun-Yenisey Beng\u00fc Ta\u015flar\u0131n\u0131n Dili Hakk\u0131nda Ara\u015ft\u0131rmalar” ( Geng Shimin, Abdurre\u015fit Yakuplar), “Eski Uygur Yaz\u0131s\u0131ndaki Vesikalar\u0131n Dilinin K\u0131saca Tezkiresi” (Li Zengxiang, Zhang Texian, Metriyim Sayitlar), “\u00c7a\u011fda\u015f Uygur Dilinin Lopnur Diyalekti” (Mir Sultan Osman), “Eski Uygur Edebiyat\u0131 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131” ( Geyretcan Osman), “Uygurlar\u0131n Mimarl\u0131k Medeniyeti Ara\u015ft\u0131rmas\u0131” (\u015e\u00fcy \u00c7ing\u00e7\u00fcen), “\u00c7a\u011fdas\u015f Uygur Folklor Medeniyeti” ( Y\u00fcen Ciguang) gibi yedi kitab\u0131 yay\u0131na haz\u0131rlad\u0131lar. Bunlardan ilk alt\u0131 kitap “Uyguristik Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Mecmuas\u0131” ad\u0131yla \u015eincan \u00dcniversitesi Ne\u015friyat\u0131 taraf\u0131ndan 1999 y\u0131l\u0131nda \u00c7ince olarak ne\u015fredildi. Bu kitaplar\u0131n ne\u015fredilmesi yeni \u00c7in kuruldu\u011fundan bu yana \u00fclke i\u00e7inde “Uyguristik” ad\u0131nda \u00f6zel bir mecmuan\u0131n ilim sahas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyordu. Bundan ba\u015fka \u015eincan \u00dcniversitesi Filoloji Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde “Uyguristik” dersi a\u00e7\u0131l\u0131p 2004-2005 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda y\u00fcksek lisans \u00f6\u011frencilerine \u00fc\u00e7 d\u00f6nem ders verildi. Bunlar \u00c7in\u2019de “Uyguristik” ilminin olu\u015ftu\u011funu g\u00f6stermekle birlikte, yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki modern Uyguristi\u011fin \u00c7in\u2019e olumlu tesir g\u00f6sterdi\u011fini ispatlar.<\/p>\n

10. G\u00f6r\u00fclen Problemler<\/strong><\/span><\/p>\n

“Yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki Uyguristik”in \u00fclke i\u00e7inde tan\u0131t\u0131lmas\u0131 y\u00f6n\u00fcnde, onlarca y\u0131ld\u0131r olumlu \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131yor ise de, baz\u0131 problemler g\u00f6r\u00fclmeye devam etmektedir. Bunu birka\u00e7 noktadan \u00f6zetlemek m\u00fcmk\u00fcn:<\/p>\n

1) Tan\u0131t\u0131m\u0131n tekrarlanmas\u0131 ve yay\u0131n israf\u0131. Uyguristi\u011fe ilgi duyan baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ba\u015fkalar\u0131n\u0131n eserlerini Uygurcaya terc\u00fcme ederken, s\u00f6zkonusu eserin ge\u00e7mi\u015fte Uygurcaya terc\u00fcme edilip edilmedi\u011fini hesaba katmadan, tekrar tekrar terc\u00fcme etmeye \u00e7al\u0131\u015fmakta, bo\u015funa vakit harcamakta, bo\u015funa zihin yormakta ve yay\u0131n israf\u0131na neden olmaktad\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin; “\u00c7in ve Yabanc\u0131 \u00dclkelerdeki Uygur Milleti Tarihine Dair Ara\u015ft\u0131rmalar” adl\u0131 makale 1980\u2019li y\u0131llardan itibaren \u00fc\u00e7 kere Uygurcaya terc\u00fcme edilmi\u015f ve \u00fc\u00e7 farkl\u0131 dergide ayr\u0131 ayr\u0131 yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

2) Baz\u0131 yazarlar tam bilgi sahibi olmadan, birbirinin eserlerini tam olarak g\u00f6rmeden, ayn\u0131 i\u015fi tekrarlama, yar\u0131m yamalak yapma, \u00f6zen g\u00f6stermeme gibi yanl\u0131\u015flara d\u00fc\u015fmektedirler. Yani bir mesele ile ilgili makale yazarken, bu konuda kendisinden \u00f6nce ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015f\u0131p \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131, \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ise ne derecede ve ne seviyede \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda ara\u015ft\u0131rma yapmadan kendi bildi\u011fince i\u015f yapmaktad\u0131rlar.<\/p>\n

3) Terimlerin rastgele terc\u00fcme edilmesi bilgi kirlili\u011fine neden olmaktad\u0131r. Yani yabanc\u0131 Uyguristlerin adlar\u0131, soyadlar\u0131, eserlerinin adlar\u0131, yer adlar\u0131 orijinal yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131 ve okunu\u015funa g\u00f6re de\u011fil, de\u011fi\u015ftirilerek transkribe edilmekte ya da \u00c7ince yaz\u0131lmaktad\u0131r. Bu durum, o Uygursitin ve bilimsel eserinin itibar\u0131n\u0131 zedelemektedir.<\/p>\n

4) Kaynak eserleri tam olarak vermeme, kaynak g\u00f6stermeme, g\u00f6sterilen kayna\u011f\u0131n kriterlere uymamas\u0131, kaynaklar\u0131n (katalog ya da bibliyografya) kural\u0131na g\u00f6re verilmemesi, kendisinden \u00f6ncekilerin bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 g\u00f6rmezden gelme, unutmu\u015f gibi yapmak, metinden \u00e7\u0131karma gibi durumlar mevcut.<\/p>\n

5) Zaman ve tarihlerin netli\u011fi ihmal edildi. Yabanc\u0131 Uyguristleri tan\u0131t\u0131rken, \u00e7o\u011fu durumda onlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 zaman net verilmemekte, sadece ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 y\u00fczy\u0131llar verilmektedir. Onlar\u0131n yay\u0131mlad\u0131klar\u0131 eserlerin zaman\u0131 da verilmemekte, zaman ve tarih konusunda belirsizlik g\u00f6r\u00fclmektedir. Bunlar bilimsel ara\u015ft\u0131rmalarda dikkat edilmesi gereken noktalardan biridir, elbette.<\/p>\n

6) Baz\u0131 \u00fclkelerdeki Uyguristi\u011fin durumunu tekrar tekrar tan\u0131t\u0131rken baz\u0131lar\u0131ndan hi\u00e7 s\u00f6z etmeme durumu g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00d6rne\u011fin; Rusya, Almanya, Japonya gibi devletlerdeki Uyguristik hakk\u0131nda tekrar tekrar tan\u0131t\u0131m makalesi yaz\u0131ld\u0131. Fakat K\u0131rg\u0131zistan, T\u00fcrkmenistan, Azerbaycan, Moldova, Mo\u011folistan, \u0130srail, Polonya, Romanya, \u00c7ekoslovakya, Macaristan, Amerika, Avustralya gibi \u00fclkelerdeki Uyguristik hakk\u0131nda y\u00fczeysel tan\u0131t\u0131mlar yap\u0131ld\u0131. Baz\u0131lar\u0131 hakk\u0131nda hi\u00e7 tan\u0131t\u0131m yap\u0131lmad\u0131. Bir konuda ara\u015ft\u0131rma yap\u0131l\u0131rken, kapsaml\u0131 \u015fekilde yap\u0131lmas\u0131, eksik kalan k\u0131s\u0131mlar\u0131n tamamlanmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

7) Katalog-bibliyografya yapmay\u0131 ihmal etmek. \u00c7in\u2019de, \u00c7ince yaz\u0131lan ilmi eserlerin katolo\u011fu belirli bir aral\u0131klarla yap\u0131lmaktad\u0131r. Yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki geli\u015fmi\u015f \u00fclkelerde de b\u00f6yle oldu\u011fu kaynaklardan bellidir. \u015eincan\u2019da Uygur dilinde yay\u0131mlanan ilmi eserlerin katalo\u011fu yap\u0131lm\u0131\u015f ise de, \u201cUyguristik”e dair yay\u0131mlanan eserlerin katalo\u011fu standart \u00f6l\u00e7\u00fclere uygun haz\u0131rlanmam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fcy\u00fck kataloglardan “Uyguristik” teriminin kullan\u0131larak yaz\u0131lan bilimsel eserlerin adlar\u0131n\u0131 bulmak zordur. Dolay\u0131s\u0131yla “Yurtd\u0131\u015f\u0131ndaki Uyguristik”i tan\u0131tanlar \u00fclke i\u00e7indeki baz\u0131 bilgilerden habersiz i\u015f yapt\u0131klar\u0131 i\u00e7in, baz\u0131 noktalar\u0131 eksik b\u0131rak\u0131p i\u015fi yar\u0131m yamalak yapmaktad\u0131rlar. B\u00f6yle yapmak bilime uygun de\u011fildir. Bir i\u015fi aceleye getirmemek gerek, madem bir i\u015f yap\u0131lacak, o zaman tam yapmaya \u00e7al\u0131\u015fmak gerek.<\/p>\n

SONU\u00c7<\/span><\/strong><\/p>\n

Toparlamak gerekirse; “Uyguristik” yurtd\u0131\u015f\u0131nda bir bilim dal\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, onun \u00fclkemizdeki etkisi olumlu ve derin olmu\u015ftur. \u00dclkemizde geleneksel Uyguristik kendi vatan\u0131nda yeni d\u00f6neme has y\u00f6ntemler temelinde canlanmaya ba\u015flad\u0131. Bununla birlikte 1980\u2019li y\u0131llardan \u00f6nceki “Uygurlar \u00c7in\u2019de, fakat Uyguristik yurtd\u0131\u015f\u0131nda” denirken, art\u0131k ” Uygurlar \u00c7in\u2019de, Uyguristik de \u00c7in\u2019de” demenin temeli at\u0131lmaya ba\u015flad\u0131. Bu elbette kutlamaya de\u011fer bir hadisedir.<\/p>\n

A\u00e7\u0131klamalar:<\/strong><\/span><\/p>\n

1 Haz\u0131rlayan: Kazakistan Bilimler Akademisi Uyguristik Enstit\u00fcs\u00fc, Uygurlar ve Bat\u0131 B\u00f6lgelerindeki Ba\u015fka T\u00fcrk\u00ee Dilli
\nHalklar\u0131n K\u0131saca Tarihi, \u015eincan Halk Ne\u015friyat\u0131, 2000, s. 1
\n2 \u015eemseddin Sami, Kamusu\u2019l Alam, C. 3, 1889, T\u00fcrk\u00e7e ne\u015fri, s. 1876; \u00c7in\u2019deki Milletlerin Eski Yaz\u0131lar\u0131 Hakk\u0131nda Ara\u015ft\u0131rma, \u00c7in Sosyal Bilimler Ne\u015friyat\u0131 (Cungguo \u0130ctimai Penler Ne\u015friyati), 1994, \u00c7ince, s. 120.
\n3 Liu Zi\u015fav, Uygur Tarihi, C. 1, Milletler Ne\u015friyat\u0131, 1986, s. 600- 601
\n4 Tarim Dergisi, S. 11, 1988.
\n5 Unver Suheyil, Uygurlarda Tebabet, \u015eincan Fen \u2013 Teknika Ne\u015friyat\u0131, 1997, s. 5.
\n6 Vasiliy Vladimirovi\u00e7 Bartold, Yettisu Tarihi \u00dczerinde Deneme, \u015eincan Halk Ne\u015friyat\u0131, 2000, s. 76.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Dr. Geyretcan Osman UTGUN Aktaranlar: Sinem K\u00dc\u00c7\u00dcKA\u011eAO\u011eLU \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Elanur KAZANLAR \u00d6zet Uyguristik (Uy\u011fur\u015funasliq) derken Uygur milleti, Uygurlar\u0131n atalar\u0131 ve onlarla ili\u015fkili konular\u0131 ara\u015ft\u0131rma nesnesi yapan bir disiplin kast edilir. Uyguristik Avrupa\u2019da ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sebebi de Avrupa\u2019n\u0131n ekonomik g\u00fc\u00e7 ve manevi medeniyet y\u00f6n\u00fcnden […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24],"tags":[],"class_list":["post-4228","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-turk-dunyasi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4228","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4228"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4228\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4231,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4228\/revisions\/4231"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4228"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4228"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4228"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}