![\"\"](\"https:\/\/akademiye.org\/tr\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/hun.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Prof. Dr. Ay\u015fe ONAT<\/p>\n
Bu makale Hunlar’\u0131n 1. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndaki siyasal faaliyetlerini, \u00c7in kaynaklar\u0131na dayanarak incelemeyi ama\u00e7lamaktad\u0131r. D\u00f6nemin \u00f6zelli\u011finin iyice belirtilebilmesi i\u00e7in \u00f6nce, Hun tarihi, konu edilen olaylara gelinceye kadar k\u0131saca \u00f6zetlendikten sonra, belgesel bilgiler verilecektir.<\/p>\n
Orta Asya’da b\u00fcy\u00fck bir imparatorluk kurmu\u015f olan Hunlar’\u0131n en parlak \u00e7a\u011f\u0131, h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 Mete ile onun yerine ge\u00e7en o\u011flu ve torununun egemen oldu\u011fu d\u00f6nemdir. Bu parlak \u00e7a\u011f, M.O. 140 y\u0131l\u0131na kadar s\u00fcrer. Bu tarihte \u00c7in taht\u0131na ak\u0131ll\u0131 ve yetenekli bir ki\u015fi olan Wuti’nin ge\u00e7mesiyle Hun imparatorlu\u011fu sars\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u0130mparatorun yaln\u0131z \u00c7in’in de\u011fil, b\u00fct\u00fcn Asya tarihinde de \u00f6nemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131na belgeler tan\u0131kl\u0131k ederler. \u00c7in i\u00e7in bu \u00e7a\u011fda en b\u00fcy\u00fck tehlike kuzeyde oturan Hunlar’d\u0131. \u0130mparator Wuti, Hunlar’\u0131 tamamen ezmek ve yok etmek i\u00e7in eski \u00c7in \u0130mparatorlar\u0131n\u0131n aksine sava\u015f yanl\u0131s\u0131 olup, sald\u0131r\u0131 politikas\u0131 izlemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak tek ba\u015f\u0131na Hunlar’a sald\u0131rmaya cesaret edemedi\u011finden, tahta ge\u00e7i\u015finden iki y\u0131l sonra Chang Ch’ien1 adl\u0131 bir el\u00e7iyi bat\u0131ya Y\u00fceh Ch’lilere2 andla\u015fmaya g\u00f6ndermi\u015f tir. Amac\u0131, Hunlar’a kar\u015f\u0131 askeri bir ittifak kurmakt\u0131. Ancak Y\u00fceh Ch’iler yeniden do\u011fuya d\u00f6nerek Hunlar’la kar\u015f\u0131la\u015fmak ve sava\u015fmak tan \u00e7ekindiklerinden dolay\u0131, andla\u015fma teklifini reddetmi\u015flerdir. \u0130mparator, bat\u0131dan yard\u0131m gelinceye kadar Hunlar’la ili\u015fkilerini bozmamak amac\u0131yla dostluk ve bar\u0131\u015f andla\u015fmas\u0131n\u0131 yeniledi. Chang Ch’ien’in bati ya g\u00f6nderilmesi \u00fczerinden be\u015f y\u0131l ge\u00e7ip de haber gelmeyince, \u00c7in \u0130mparatoru yard\u0131m alma \u00fcmidini yitirmi\u015ftir. E\u011fer Hunlar’\u0131 ma\u011flup edecekse, bunu \u00c7in’in tek ba\u015f\u0131na yapmak zorunda oldu\u011funa inanm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7in ordular\u0131 kuzeyde a\u00e7\u0131k\u00e7a Hunlar’a sava\u015f a\u00e7ma tehlikesini g\u00f6ze alamam\u0131\u015flard\u0131r. Bunun i\u00e7in Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 \u00c7in ordular\u0131n\u0131n gizlenmi\u015f bulundu\u011fu yere \u00e7ekebilmek gayesiyle bir plan haz\u0131rlam\u0131\u015flard\u0131r. Bu plan bir yere kadar uygulanabilmi\u015fse de, son anda entrikay\u0131 farkeden Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 \u00c7inlilere sava\u015f a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece her iki devlet aras\u0131nda dostluk ve bar\u0131\u015f bozulmu\u015f, y\u0131llarca s\u00fcren sava\u015flar ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.3 \u0130lk on y\u0131lda her iki taraf birbirine kar\u015f\u0131 kesin bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck kuramam\u0131\u015f ve a\u011f\u0131r kay\u0131plar vermi\u015flerdir.<\/p>\n
M.O. 127 y\u0131l\u0131nda Hunlar, Ordos b\u00f6lgesini kaybetmi\u015flerdir. \u00c7inli lere g\u00f6re, bu b\u00f6lgenin Hunlar’\u0131n elinden al\u0131nmas\u0131 b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131 sa y\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7 y\u0131l sonra hafif s\u00fcvari birliklerinden kurulan \u00c7in ordusu, eskiden beri Hunlar’\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Kansu b\u00f6lgesine sald\u0131rarak, Hunlar’\u0131n bu sa\u011f kanad\u0131ndaki prensli\u011fini yenilgiye u\u011fratm\u0131\u015flard\u0131r. M.0. 121 tarihinde ikinci bir sald\u0131r\u0131 ile bat\u0131ya a\u00e7\u0131lan bu \u00f6ne mli b\u00f6lgeyi ellerine ge\u00e7irmi\u015flerdir.4 Kansu’nun \u00c7in kontrol\u00fcne ge\u00e7mesiyle imparatorluk bat\u0131ya a\u00e7\u0131larak geni\u015flemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sonucunda, T\u00fcrkistan b\u00f6lgesinde Hun \u00c7in hakimiyet m\u00fccadelesi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Ancak \u00c7in imparatoru h\u00e2l\u00e2, do\u011fuda Hun \u0130mparatorlu\u011fu’nu kesin bir yenilgiye u\u011fratarak par\u00e7alamak amac\u0131nda idi. Belgelerden \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re, Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n merkezine sald\u0131rmak \u00fczere iki b\u00fcy\u00fck ordu haz\u0131rlat\u0131r. Ordular\u0131n\u0131n birinin ba\u015f\u0131na \u00fcnl\u00fc bir general olan Wei Ch’ing’i getirir. Bu g\u00f6revi \u00fczerine alan Wei Ch’ing, emrindeki ordusu ile Gobi’yi ge\u00e7ip, Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131na sald\u0131rmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli f\u0131rsatla1\u0131 de\u011ferlendirmek e\u011filimindedir. Ani olarak \u00e7\u0131kan bir kum f\u0131rt\u0131nas\u0131ndan yararlanan \u00c7in generali iki taraftan harekete ge\u00e7erek Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131 ku\u015fat\u0131r. Ancak ku\u015fatmay\u0131 yarmay\u0131 ba\u015faran h\u00fck\u00fcmdar, kuzey bat\u0131ya do\u011fru \u00e7ekilmi\u015ftir. \u00c7in ordular\u0131 onu takip ederek yakalamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131larsa da, ba\u015faramayarak geri d\u00f6nm\u00fc\u015flerdir. Bu \u015fekilde Hunlar daha kuzeye, D\u0131\u015f Mo\u011folistan’a \u00e7ekilmi\u015f oluyorlard\u0131. \u00c7inlilerin Gobi \u00c7\u00f6l\u00fc’n\u00fc ge\u00e7meleri yine onlar i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131 say\u0131lmakla beraber, Hun \u0130mparatorlu\u011fu’nu kesin bir yenilgiye u\u011frat\u0131p ortadan kald\u0131ramam\u0131\u015flard\u0131r. Ayr\u0131ca \u00c7in ordular\u0131n\u0131n bu sefer s\u0131ras\u0131nda kay\u0131plar\u0131 da b\u00fcy\u00fck olmu\u015ftur. \u00d6zellikle \u00c7in kaynaklar\u0131, ordudaki at say\u0131s\u0131n\u0131n olduk\u00e7a azalm\u0131\u015f oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a yazmaktad\u0131rlar.5<\/p>\n
Hun ve \u00c7in devletleri aras\u0131nda y\u0131llarca s\u00fcren bu sava\u015flar, Hunlar’\u0131 y\u0131pratm\u0131\u015ft\u0131r. Devaml\u0131 yer de\u011fi\u015ftiren ve yorgun d\u00fc\u015fen halk, s\u00fcrekli bir bar\u0131\u015f ortam\u0131n\u0131n yarat\u0131lmas\u0131n\u0131 arzulamaktayd\u0131. Sava\u015flar\u0131n yan\u0131nda, sert ge\u00e7en k\u0131\u015flar ve ard\u0131ndan gelen kurakl\u0131klar, onlar\u0131 yeni otlaklar aramaya y\u00f6neltiyordu. Hunlar’\u0131n bu zay\u0131f durumundan yararlanan, eskiden Hun \u0130mparatorlu\u011fu’na t\u00e2bi olan Wu s\u00fcit, Wu huan ve Ting ling’ler6 \u00fc\u00e7 y\u00f6nden sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7erek, Hun ordular\u0131m ma\u011flup et mi\u015f lerdir. Di\u011fer taraftan Do\u011fu T\u00fcrkistan’daki k\u00fc\u00e7\u00fck devletler de Hun hakimiyetinden ayr\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. B\u00fct\u00fcn bu d\u0131\u015f etkenlerin yamnda, prensler aras\u0131nda taht kavgalar\u0131 da \u00e7\u0131k\u0131nca, B\u00fcy\u00fck Hun \u0130mparatorlu\u011fu ikiye b\u00f6l\u00fcnmekten kurtulamam\u0131\u015ft\u0131r. Hunlar M.\u00d6. 58 y\u0131l\u0131nda G\u00fcney (Do\u011fu) ve Kuzey (Bat\u0131) olarak ilk kez ikiye ayr\u0131lm\u0131\u015f lard\u0131r. Kuzey Hunlar’\u0131 Chih Chih Shany\u00fc’n\u00fcn? idaresinde, G\u00fcney Hun lan ise Hu Han \u00a0yeh ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda toplanm\u0131\u015flard\u0131r. G\u00fcney Hunlar\u0131’n\u0131 temsil eden Hu Hanyeh M.\u00d6. 51 y\u0131l\u0131nda \u00c7in’e gelerek t\u00e2bi olmu\u015f ve \u00c7in’in kuzeybat\u0131s\u0131nda yerle\u0219tirilmi\u015ftir. Kuzeydo\u011fu Mo\u011folistan’da bulunan Chih Chih ise, yeniden b\u00fcy\u00fck bir devlet kurmak amac\u0131yla, hakimiyetini bat\u0131ya do\u011fru ge ni\u015flet mek \u00fczere harekete ge\u00e7mi\u015ftir. \u00d6nce, Bat\u0131 Mo\u011folistan’da yar\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z k\u00fc\u00e7\u00fck Hun prensliklerine hakim olmu\u015f, bat\u0131ya y\u00f6nelerek Wu sun’lar\u0131 ma\u011flup etmi\u015ftir. Daha sonra, Kuzeydo\u011fu T\u00fcrkistan’da K\u0131rg\u0131zlar\u0131 ve Ting ling’leii egemenli\u011fi alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu kavimler Mete zaman\u0131nda B\u00fcy\u00fck Hun \u0130mparatorlu\u011fu’na dahildi. Ancak Mete bu kavimleri ve b\u00f6lgeleri kontrol\u00fc alt\u0131na ald\u0131ktan sonra, merkezi Mo\u011folistan’a geri d\u00f6nm\u00fc\u015f ve bat\u0131daki bu yer lerde oturmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015fti. Fakat Chih Chih, Mete gibi davranmayarak, Kuzeydo\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131 ald\u0131ktan sonra burada yerle\u015fmi\u015f, Mo\u011folistan’daki merkezini terk etmi\u015ftir. Chil\u0131 Chih’nin hu \u015fekilde bat\u0131ya g\u00f6\u00e7\u00fc ve yerle\u015fmesi, G\u00fcney Hun Devleti h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Hu Hanyeh’nin i\u015fine yaram\u0131\u015f ve M.\u00d6. 43 y\u0131l\u0131nda G\u00fcney Hunlar’\u0131 Gohi’nin kuzeyindeki eski yurtlar\u0131na yerle\u015fmi\u015flerdir. Bundan sonra Hunlar, tarihte Do\u011fu ve Bat\u0131 olarak ge\u00e7mektedirler. Bu co\u011frafi de\u011fi\u015fiklik, Orta Asya ve D\u00fcnya tarihleri bak\u0131m\u0131ndan da \u00f6nem ta\u015f\u0131r.<\/p>\n
M.\u00d6. 36 y\u0131l\u0131nda Chih Chih’nin \u00c7in taraf\u0131ndan yenilgiye u\u011frat\u0131larak \u00f6lmesi \u00fczerine, Kuzey Hun Devleti da\u011f\u0131lm\u0131\u015f ve \u00c7in i\u00e7in bat\u0131da b\u00fcy\u00fck bir tehlike ortadan kalkm\u0131\u015ft\u0131r. Bu tarihten itibaren Hunlar’\u0131n tek hakimi ve temsilcisi G\u00fcney Hun Devleti h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Hu Hanyeh’dir. Eski yurtlar\u0131nda yerle\u015fen Hunlar, burada gittik\u00e7e kuvvetlenerek, M.S. 1. y\u00fczy\u0131lda g\u00fc\u00e7l\u00fc bir devlet kurmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
\u00c7inde Wang Mang D\u00f6nemi ve Hunlar <\/strong><\/p>\n M.O. 1. y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk y\u0131llar\u0131ndan itibaren, \u00c7in’deki Han \u0130mparatorluk s\u00fclalesi8 sars\u0131lmaya ba\u015flay\u0131nca, devlet y\u00f6netimi Wang ailesinin eline ge\u00e7mi\u015fti.9 Wang Mang bu ailenin en parlak ve en \u00f6nemli ki\u015fisi idi. \u0130mparator P’ingti (M.S. 16)’nin saltanat\u0131 s\u0131ras\u0131nda, devlet y\u00f6ne timini elinde tutmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015f, M.S. 9 y\u0131l\u0131nda me\u015fru \u00c7in \u0130mparatoru nu ortadan kald\u0131rarak, kendisini \u00c7in \u0130mparatoru yapm\u0131\u015f ve yeni bir s\u00fclale kurmu\u015ftur. M.S. 23 y\u0131l\u0131na kadar devam eden bu d\u00f6nem, \u00c7in Tarih’nin en bunal\u0131ml\u0131 zamanlar\u0131ndan biri say\u0131labilir. \u00c7in tarih kitaplar\u0131nda fana tik bir idealist olarak tan\u0131mlanan Wang Mang, i\u00e7te, birtak\u0131m reform hareketlerine giri\u015fmi\u015f, ancak bu reformlar\u0131n, \u00f6zellikle y\u00fcksek ve orta s\u0131n\u0131f aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck huzursuzluk yaratmas\u0131 sonucunda \u00c7in bir i\u00e7 sava\u015fa s\u00fcr\u00fcklenmi\u015ftir10.<\/p>\n Wang Mang’\u0131n \u00c7in taht\u0131n\u0131 zorla ele ge\u00e7irdi\u011fi s\u0131rada, kuzeydo\u011fuda Wu huan’lar, kuzeyde Hunlar, kuzeybat\u0131da Wusun’l\u00e2r, \u00c7in imparatorlu\u011funa t\u00e2bi idiler. Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131n ise hemen hemen tamam\u0131 \u00c7in’in kontrol\u00fcnde bulunuyordu. Wang Mang’\u0131n 14 y\u0131l s\u00fcren saltanat\u0131 s\u0131ras\u0131nda, izlemi\u015f oldu\u011fu k\u00f6t\u00fc bir d\u0131\u015f politika sonucunda, \u00c7in bu b\u00f6lgedeki devletler \u00fczerinde hakimiyetini kaybetmi\u015ftir. Wang Mang’\u0131n ayr\u0131ca Hunlar’a kar\u015f\u0131 tak\u0131nm\u0131\u015f oldu\u011fu yanl\u0131\u015f tutum, her iki devletin aras\u0131n\u0131 a\u00e7m\u0131\u015f ve anla\u015fmazl\u0131klar do\u011furmu\u015ftur. Hun ve \u00c7in devletlerinin aralar\u0131n\u0131n bozulmas\u0131na \u015fu olaylar sebep olmu\u015ftur:<\/p>\n \u0130\u00e7 ve d\u0131\u015f politikada bu \u015fekilde ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frayan Wang Mang, M.S. 23 y\u0131l\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcnce, \u00c7in yeniden bii kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa ve i\u00e7 sava\u015fa s\u00fcr\u00fcklenmi\u015ftir. M.S. 25 y\u0131l\u0131nda Han s\u00fclalesinden gelen Liu Hsiu ad\u0131nda bir prens Kuangwu unvan\u0131yla \u00c7in taht\u0131na ge\u00e7meyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece \u00c7in’in y\u00f6netimine yeniden eski Han imparatorluk ailesi sahiplenmi\u015f oluyordu. M.S. 25220 tarihleri aras\u0131nda, 200 y\u0131l s\u00fcren bu d\u00f6neme, \u00c7in tarihlerinde “Sonraki Han” veya “Do\u011fu Han S\u00fclalesi” ad\u0131 verilmektedir.<\/p>\n Wang Mang’\u0131n \u00d6l\u00fcm\u00fcnden Sonra G\u00fc\u00e7l\u00fc Bir Hun Devleti’nin Kurulmas\u0131 ve Lu Fang.<\/strong><\/p>\n Wang Mang d\u00f6neminden itibaren Hun\u00c7in ili\u015fkilerinin bozulmu\u015f oldu\u011funu b\u00f6ylece belirttikten sonra, \u015fimdi bu de\u011fi\u015fiklikten yararlanan Hunlar’\u0131n nas\u0131l yeniden g\u00fc\u00e7lendiklerini g\u00f6relim:<\/p>\n Kuzeyde yava\u015f yava\u015f kuvvetlenen Hun h\u00fck\u00fcnldar\u013115 \u00c7in’deki bu kar\u0131\u015f\u0131k ortamdan faydalanmak i\u00e7in iyi bir f\u0131rsat aramakta idi. Bunun yan\u0131nda Wang Mang’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne yol a\u00e7an kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k s\u0131ras\u0131nda isyan eden \u00c7in generalleri de durumlar\u0131n\u0131 kuvvetlendirmek \u00e7abas\u0131 i\u00e7indeydiler. Bu generallerden Lu Fang, taraftar toplamak ve Kuzey \u00c7in’e hakim olmak amac\u0131yla kendisinin eski Han \u0130mparatorluk ailesine mensup bulundu\u011funu, ana taraf\u0131ndan ise bir Hun prense sinden geldi\u011fini iddia etmi\u015fti. Bu giri\u015fimlerinde ba\u015far\u0131l\u0131 olabilmesi i\u00e7in gittik\u00e7e kuvvetlenmi\u015f Hun Devleti’nin ve h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131na ihtiyac\u0131 bulundu\u011fu inanc\u0131ndayd\u0131. Bu y\u00fczden Hunlarla anla\u015fmak istedi\u011fini bildire n bir el\u00e7i\u00a0yollam\u0131\u015ft\u0131r. Hunlar’\u0131 iyi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lan Lu Fang’\u0131n, Hou Han Shu’daki16 biyografyas\u0131nda bu giri\u015fimleri \u015fu \u015fekilde anlat\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n “Lu Fang \u00c7in’in kuzeybat\u0131s\u0131nda bulunan Anting17 \u015fehrinin Sanshuei” kasabas\u0131nda do\u011fmu\u015ftur. \u00c7in imparatoru Wuti ile bir Hun prensesinden” geldi\u011fini s\u00f6yleye rek, Han imparatorluk s\u00fclalesinin soyad\u0131 olan Liu ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u013120. Wang Mang’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne yol a\u00e7an kar\u0131\u015f\u0131ld\u0131ktan faydalanarak \u00f6nce kendisini s\u00fcvari generali (Ch’ituwei) yapm\u0131\u015f, daha sonra da imparatorluk ailesinden geldi\u011fi i\u00e7in de Hsi P’ing kral\u0131 olmu\u015ftur. Hunlarla anla\u015fmak \u00fczere el\u00e7i yollam\u0131\u015ft\u0131r.21<\/p>\n B\u00f6yle bir f\u0131rsattan yararlanmak isteyen Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131, bu \u00c7inli generalin teklifini kabul etmi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu s\u0131rada Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 kendisini \u00c7in’in b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc ve koruyucusu gibi g\u00f6rmekteydi. A\u015fa\u011f\u0131da verilen belgedeki konu\u015fmalar, Sonraki Han s\u00fclalesi kurulurken, Hunlar\u0131n \u00c7inliler hakk\u0131ndaki fikirlerini belirtmesi bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemlidir:<\/p>\n “Hunlar \u00e7ok \u00f6nceleri \u00c7inlilerle karde\u015f olmu\u015flard\u013122. Hun \u0130mparatorlu\u011fu zay\u0131flad\u0131ktan sonra, Hu Hanyeh \u00c7in’e t\u00e2bi olmu\u015f ve \u00c7in imparatoru onu himayesi alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca korunmas\u0131 i\u00e7in de asker g\u00f6ndermi\u015ftir. \u015eimdi bizim g\u00f6revimiz, Han s\u00fclalesinden gelenleri (burada Lu Fang kastedilmektedir) korumakt\u0131r23.”<\/p>\n Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 fikrini bu \u015fekilde a\u00e7\u0131klayarak, Lu Fang’\u0131 Hun memleketine getirmek \u00fczere Ku lin prensini askeri ile birlikte kar\u015f\u0131\u00a0lamas\u0131 i\u00e7in g\u00f6ndermi\u015ftir. Lu Fang’\u0131 getirttikten sonra onu \u00c7in \u0130mparatoru ilan etmi\u015f ve bir karde\u015fine de \u00f6nemli bir r\u00fctbe vermi\u015ftir24<\/p>\n Hun Sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n Ba\u015flamas\u0131 <\/strong><\/p>\n Yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz bu geli\u015fmeler olurken, bir k\u0131s\u0131m \u00c7inli generaller isyan \u00e7\u0131kartm\u0131\u015flard\u0131. Bunun iyi bir f\u0131rsat olaca\u011f\u0131n\u0131 anlayan Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 bu generallerle anla\u015fmak i\u00e7in planlar haz\u0131rlamaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk olarak, \u00c7in \u0130mparatoru ilan etmi\u015f oldu\u011fu Lu Fang’\u0131 desteklemeleri i\u00e7in generallerden Li Hsing’e haber yollam\u0131\u015f ve onu Hun memleketine davet etmi\u015ftir. M.S. 28 y\u0131l\u0131nda Li Hsing, emrindeki ordusu ile Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n saray\u0131nda Lu Fang ile g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Anla\u015fmaya varan Li Hsing ve Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131, bir y\u0131l sonra da \u00c7in’e kar\u015f\u0131 askeri harek\u00e2ta ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. \u0130lk sald\u0131r\u0131larda \u00c7in’in kuzey s\u0131n\u0131r\u0131ndaki Y\u00fcnchung, Tinghsiang, Yenmen, Chiuy\u00fcan, Wuy\u00fcan, Shuofang gibi alt\u0131 \u00f6nemli \u015fehri ya\u011fmalam\u0131\u015flard\u0131r (M.S. 29). \u00cemparatorluk ordular\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131 sald\u0131r\u0131lar\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015f, ancak bir iki \u015fehri istilalardan koruyabilmi\u015flerdir. \u00c7in \u0130mparatorunun bu ilk ve k\u00fc\u00e7\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131 Hun ordular\u0131n\u0131 durdurmaya ve \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flamalar\u0131na yetmemi\u015ftir. Bunun sebebi de \u00c7in’de kar\u0131\u015f\u0131kbk ortam\u0131n\u0131n devam etmesi, s\u00fck\u00fbnetin sa\u011flanamamas\u0131 ve ordunun da hen\u00fcz kuvvetlenememesi idi. Durumunu \u00e7ok iyi de\u011ferlendirebilen \u00c7in \u0130mparatoru’nun, Hunlar’a el\u00e7i g\u00f6ndererek eski dostluk andla\u015fmalarm\u0131n yenilenmesini istemesi \u00c7in’in durumunu g\u00f6steren en kesin bir belirtidir25. Kendisini Mete gibi b\u00fcy\u00fck ve \u00fcnl\u00fc g\u00f6ren Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n, \u0130mparatorun el\u00e7isine kar\u015f\u0131 ma\u011frur bir \u015fekilde davranmas\u0131, \u00c7in \u0130mparatorunun andla\u015fma \u00fcmidini de k\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Art\u0131k iyice kuvvetlenmi\u015f olduklar\u0131na inanan Hun’lar \u00c7in i\u00e7lerine ak\u0131nlar\u0131n\u0131 devam ettirmi\u015flerdir.<\/p>\n Andla\u015fma \u00fcmidinin yok obuas\u0131 \u00fczerine \u00c7in \u0130mparatoru bu defa 60.000 ki\u015filik b\u00fcy\u00fck bir ordu haz\u0131rlatarak, ba\u015f\u0131na \u00fcnl\u00fc generallerden Wu Han’\u0131 getirmi\u015ftir. Amac\u0131 bu b\u00fcy\u00fck ordu ile kuzeyden gelen ak\u0131n ve ya\u011fmalara bir son vermekti. \u00c7in ordusu Lu Fang ve di\u011fer \u00c7in generailerine kar\u015f\u0131 Kaoliu’da26 taarruza ge\u00e7ince, yard\u0131ma gelen Hun ordu 26 lar\u0131 taraf\u0131ndan ma\u011flubiyete u\u011frat\u0131larak geri \u00e7ekilmeye zorland\u0131lar. \u00c7in ordular\u0131n\u0131n M.S. 33 ye 34 y\u0131llar\u0131ndaki sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan bir \u015fey elde edilemedi. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Hunlar Kaoliu ve P’ingch’eng’da27 kazand\u0131klar\u0131 zaferlerden sonra, daha da g\u00fc\u00e7lenerek ak\u0131n ve ya\u011fmalar\u0131n\u0131 s\u0131kla\u015ft\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n M.S. 3036 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Hun devletinin deste\u011findeki Lu Fang’\u0131n gittik\u00e7e kuvvetlenerek Kuzey \u00c7in’de \u00e7ok say\u0131da tarafta* toplamas\u0131, \u00c7in imparatorunu tela\u015fland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bir\u00e7ok kez bu rakibi \u00fczerine ordu lar g\u00f6nderip sald\u0131rm\u0131\u015fsa da Hunlarm yard\u0131ma gelmeleri ile en iyi generalleri ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frayarak geri \u00e7ekilmi\u015flerdi.<\/p>\n M.S. 36 y\u0131l\u0131ndan sonra Hunlar’\u0131n \u00c7in’e ak\u0131nlar\u0131nda bu kez Wu huanlar da kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in imparatoru bu g\u00fc\u00e7l\u00fc sald\u0131r\u0131lara kar\u015f\u0131 duramayaca\u011f\u0131n\u0131 anlay\u0131nca, savunma durumuna ge\u00e7mi\u015ftir. S\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerinde birtak\u0131m \u00f6nlemler almaya ba\u015flam\u0131\u015f, ancak ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sebebi de, daha sonra a\u015fa\u011f\u0131da verece\u011fimiz belgedeki devlet adamlar\u0131n\u0131n konu\u015fmalar\u0131ndan anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, gerek Hunlar gerekse Wu huanlar, \u00c7in’le kurmu\u015f olduklar\u0131 yak\u0131n ili\u015fkilerden dolay\u0131 \u00c7in’i ve s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerini iyi tan\u0131malar\u0131d\u0131r. \u00c7in’li bir k\u0131s\u0131m devlet adamlar\u0131, kuzey s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerinde emniyeti sa\u011flayabilme K amac\u0131yla imparatora bu yabanc\u0131larla akrabal\u0131k kurma yoluna gidilmesini \u00f6nermi\u015flerdir. Bu t\u00fcr siyaset, \u00c7in’in eskiden be ri uygulam\u0131\u015f oldu\u011fu ve zaman zaman da b\u00fcy\u00fck etkisi olan bir yoldu. Kuzeyden gelen Hun ve Wu huan sald\u0131r\u0131 lar\u0131na kar\u015f\u0131 al\u0131nan \u00f6nlemlerle \u00c7in’li devlet adamlar\u0131n\u0131n \u00f6nerileri Hou Han Shu’daki bir belgede \u015f\u00f6yle anlat\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n “M.S. 36 y\u0131l\u0131n\u0131n Aral\u0131k ay\u0131nda, Hunlar Lu Fang ve Wu huan’larla birlikte b\u00fcy\u00fck bir ordu ile harekete ge\u00e7erek, \u00c7in’in s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerine sald\u0131rd\u0131lar, imparator s\u00fcvari b\u00fcy\u00fck generali TuMa’y\u0131 ordusuyla kuzey s\u0131n\u0131r\u0131nda bulunan Feihut’ao28 b\u00f6lgesine g\u00f6ndererek g\u00f6zetme ve ate\u015f kulelerini onartt\u0131. \u00c7in ordular\u0131 Taich\u00fc29den P’ing, Ch’eng’a kadar uzanan 300 millik bir alanda Hun ve Wu huanlarla sava\u015ft\u0131lar, ancak onlar\u0131 durduramad\u0131lar. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu yabanc\u0131lar \u00c7in’le eskiden kur mu\u015f olduklar\u0131 yak\u0131n ili\u015fkilerden dolay\u0131 s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerinin durumunu\u00a0\u00e7ok iyi biliyorlard\u0131 Bir k\u0131s\u0131m devlet adamlar\u0131 bu durumda yap\u0131lacak en iyi i\u015fin bu yabanc\u0131larla akrabal\u0131k kurmak oldu\u011funu s\u00f6ylediler. Ancak bu yolla s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerinde olaylar\u0131n \u00f6nlenebilece\u011fini belirttiler”.30<\/p>\n \u00c7in’de yap\u0131lan bu ak\u0131n ve ya\u011fmalardan en \u00e7ok zarar g\u00f6ren hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz s\u0131n\u0131rlarda oturan halkt\u0131. \u00c7in imparatoru bunlar\u0131n korunabilmesi i\u00e7in, b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 Cl’angshan31 ve Ch\u00fcjong32 ge\u00e7itlerinin do\u011fusuna yerle\u015ftirmi\u015ftir33. Bu arada Hunlar’\u0131n sol b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00c7in i\u00e7lerine kadar gelmeye ba\u015flamalar\u0131, \u0130mparatoru son derece endi\u015felendirdi\u011finden, bir ordusunu hemen Hetaohe34 b\u00f6lgesine savunmaya g\u00f6ndermi\u015ftir.<\/p>\n Bu s\u0131ralarda, Kuzey \u00c7in’i haki miyetine alan ve g\u00fcneye do\u011fru geni\u015flemek i\u00e7in ak\u0131nlar\u0131na devam eden Lu Fang, bu ak\u0131nlardan bir sonu\u00e7 alamay\u0131nca askeri g\u00fcc\u00fcn\u00fc kaybetmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu zay\u0131flaman\u0131n bir di\u011fer sebebi de, \u00f6nceleri kendisine destek olmu\u015f \u00c7in generalleri ile anla\u015fmazl\u0131\u011fa d\u00fc\u015fmesidir. Bu generaller Lu Fang’\u0131n \u00c7in’e teslim olmas\u0131 i\u00e7in bask\u0131 yap\u0131yorlard\u0131. \u00c7\u0131kan anla\u015fmazl\u0131klar, ordusu i\u00e7inde huzursuz luk yaratm\u0131\u015f ve da\u011f\u0131lmas\u0131na sebep olmu\u015ftur. Yaln\u0131z kalan Lu Fang, Hun memleketine s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in resmi tarihleri, onu \u00c7in imparatoru olarak tan\u0131mam\u0131\u015flar, bir \u00e2si kabul etmi\u015flerdir. Zaten kendisi Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 taraf\u0131ndan \u00c7in imparatoru yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Lu Fang’\u0131n daha sonra \u00c7in imparatoruna teslim olmas\u0131ndan da anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, bu ve di\u011fer \u00c7in generalleri, \u00f6nceleri Wang Mang’dan memnun olmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in, \u00c7in’in kar\u0131\u015f\u0131k durumunun devam etmesinden yararlanarak isyan etmi\u015fler ve Hunlar’la i\u015fbirli\u011fi yapm\u0131\u015flard\u0131r. Ama\u00e7lar\u0131 gittik\u00e7e kuvvetlenmi\u015f olan H un devletinin deste\u011fiyle \u00f6nce Kuzey \u00c7in’i ellerine ge\u00e7irmek, sonra da g\u00fcneye inmekti. Ancak bu ama\u00e7lar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirememi\u015fler ve kurtulu\u015fu yine eski yurtlar\u0131na d\u00f6nerek imparatora t\u00e2bi olmakta bulmu\u015flard\u0131r. M.S. 40 y\u0131l\u0131nda Lu Fang karde\u015flerini \u00c7in saray\u0131na g\u00f6ndererek teslim olmak istedi\u011fini bildirmi\u015ftir. \u0130mparator bu\u00a0teklifi memnuniyetle kar\u015f\u0131lam\u0131\u015f, onu Taikrah yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca karde\u015flerine de unvan ve r\u00fctbeler vermi\u015f, \u00e7ok say\u0131da de\u011ferli hediyeler g\u00f6ndermi\u015ftir. Lu Fang, \u00c7in imparatoruna yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta bu \u015fekilde m\u00fck\u00e2fatland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 te\u015fekk\u00fcr etmi\u015ftir. Lu Fang’\u0131n biyografyas\u0131nda bulunan bu mektupta \u015fu a\u00e7\u0131klamalar yer al\u0131r:<\/p>\n “Ben eski Han imparatorlar\u0131ndan \u00e7ok iyilikler g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcm. Wang Mang’\u0131n taht\u0131 zorla ele ge\u00e7irme si \u00c7in halk\u0131n\u0131 \u00e7ok \u00fczm\u00fc\u015ft\u00fc. Ben de memleketimi kurtarmak i\u00e7in bat\u0131dan Chi’ang’larla, kuzeyden Hunlarla i\u015fbirli\u011fi yaparak anla\u015ft\u0131m. Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 \u00c7in’in iyili\u011fini istedi\u011fin den, beni imparator yapt\u0131. Halbuki benim. \u00c7in imparatoru olmak i\u00e7in herhangi bir ihtiras\u0131m yoktu. Bu durumda siz beni cezaland\u0131raca\u011f\u0131n\u0131z yerde m\u00fck\u00e2fatland\u0131rd\u0131n\u0131z. Bundan dolay\u0131 size te\u015fekk\u00fcr bor\u00e7luyum”.35<\/p>\n Bu arada Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n Lu Fang’\u0131n \u00c7in’e teslim oldu\u011fundan ve \u0130mparatorla yaz\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan haberi olmam\u0131\u015ft\u0131. \u00c7in’den de\u011ferli hediyeler almak i\u00e7in Lu Fang’\u0131 imparatora teslim etmeyi pl\u00e2nlam\u0131\u015ft\u0131. E\u011fer bu pl\u00e2n\u0131 ger\u00e7ekle\u015fseydi hem y\u00fckl\u00fc bir m\u00fck\u00e2fat alacak hem de art\u0131k i\u015fine yaramad\u0131\u011f\u0131na inanan Lu Fang’dan kurtulacakt\u013136. Fakat Lu Fang’\u0131n kendi iste\u011fi ile teslim olmas\u0131, bu, pl\u00e2n\u0131n\u0131 bozmu\u015ftur. Bu olay dan sonra, hem \u00c7in imparatoruna, hem de Lu Fang’a kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015fmanl\u0131k duymaya ba\u015flayan Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 \u00c7in’e ak\u0131nlar\u0131n\u0131 s\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Lu Fang ise y\u00fcksek bir mevki’e getirilmi\u015f ve refaha kavu\u015fmu\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen b\u00fcy\u00fck bir huzursuzluk duymaktayd\u0131. \u00c7in imparatorundan alm\u0131\u015f oldu\u011fu ikinci bir mektuptan sonra bu huzursuzlu\u011fu git tik\u00e7e artm\u0131\u015ft\u0131r, \u0130mparator, so\u011fuk bir dille, onun \u00c7in saray\u0131na gelmesini istiyordu. Hayat\u0131n\u0131n tehlikede oldu\u011funu zannederek endi\u015feye kapdan Lu Fang, M.S. 42 y\u0131l\u0131nda yeniden isyan ederek Hunlar’dan yard\u0131m is temi\u015ftir. Y\u00fczlerce ki\u015filik bir Hun birli\u011fi onu kar\u015f\u0131layarak Hun mem leketine getirmi\u015ftir. Geri kalan \u00f6mr\u00fcn\u00fc H un topraklar\u0131nda ge\u00e7iren Lu Fang’\u0131 Hun imparatoru geri g\u00f6nderme te\u015febb\u00fcs\u00fcnde bulunmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu tarihten itibaren Lu Fang art\u0131k \u00c7in devleti i\u00e7in bir tehlike ol maktan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer taraftan, Hun\u00c7in ili\u015fkilerinde ise bar\u0131\u015f y\u00f6 n\u00fcnden herhangi bir geli\u015fme g\u00f6r\u00fclememi\u015ftir. Aksine, M.S. 44 ve 45 yular\u0131ndan \u00c7in s\u0131n\u0131rlar\u0131nda b\u00fcy\u00fck tahribatlara yol a\u00e7an Hun ak\u0131nlar\u0131, Shanhsi, She nhsi ve Kansu b\u00f6lgelerinde tehlikeler yaratm\u0131\u015flard\u0131r37.<\/p>\n Hun devletinin bu g\u00fc\u00e7l\u00fc durumlar\u0131 h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 Y\u00fc’n\u00fcn M.S. 46 y\u0131l\u0131nda \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar devam, etmi\u015f ve bu tarihten itibaren Hun prens leri aras\u0131nda ayr\u0131l\u0131klar do\u011fmu\u015f ve taht m\u00fccadeleleri ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu m\u00fccadelelerin yan\u0131nda, Orta Asya T\u00fcrk devletlerinin y\u0131k\u0131lmalar\u0131nda \u00f6nemli bir etken olan kurakl\u0131\u011f\u0131n da \u00e7\u0131kmas\u0131, Hunlarm par\u00e7alanmas\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Sonu\u00e7: <\/strong><\/p>\n M.S. 1. y\u00fczy\u0131lda g\u00fc\u00e7lenmi\u015f olan bu Hun devleti, g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi uzun zaman ya\u015fayamam\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, \u00c7in i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir tehlike te\u015fkil etmi\u015fti. Hun devletinin kuvvetlenmesine hi\u00e7 \u015f\u00fcphe yok ki, \u00c7in’de Wang Mang ve Kuangwu d\u00f6nemlerindeki kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar sebep olmu\u015ftur. Do\u011fudaki bu Hun devletinin b\u00fcy\u00fcyebilmesine engel olacak tek g\u00fc\u00e7 \u00c7in devleti idi. Wang Mang d\u00f6nemine kadar iyi ili\u015fkiler i\u00e7inde bulunduklar\u0131 \u00c7in ile bu devirde anla\u015fmazl\u0131klara d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fler ve Wang Mang’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc ile her iki devlet aras\u0131nda sava\u015flar ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u015fa ge\u00e7en yeni \u00c7in imparatoru isyan ve kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klarla u\u011fra\u015f\u0131rken, Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 bu durumdan faydalanmas\u0131n\u0131 bilmi\u015ftir. \u00d6nce Kuzey \u00c7in’ de hakimiyet kurmaya \u00e7al\u0131\u015fan Lu Fang ile anla\u015fm\u0131\u015f ve onu \u00c7in \u0130mparatoru ilan etmi\u015ftir. Kendini Mete gibi \u00fcnl\u00fc g\u00f6ren bu Hun h\u00fck\u00fcm dar\u0131, \u00c7in’in i\u00e7 i\u015flerine kar\u0131\u015fmaya hakk\u0131 oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131ndan, bu \u015fe kilde davrand\u0131\u011f\u0131, belgelerde verilen bir mektuptan anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Daha sonra bir k\u0131s\u0131m \u00c7inli generalleri de bu ittifaka \u00e7ekmeyi ba\u015faran Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131, \u00c7in’e sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7mi\u015ftir, ilk sald\u0131r\u0131da alt\u0131 \u00c7in \u015fehrini ele ge\u00e7irmi\u015ftir. \u00c7in ordusu hen\u00fcz kuvvetlenemedi\u011finden ve memleket i\u00e7inde s\u00fckunet sa\u011flanamad\u0131\u011f\u0131ndan, Hun ak\u0131nlar\u0131 durdurulamam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in imparatorunun Hun Devletine el\u00e7i g\u00f6ndererek anla\u015fma yapmak istemesi bu durumu a\u00e7\u0131k\u00e7a belirten kesin bir delildir. Bar\u0131\u015f teklifinin ba\u015far\u0131l\u0131 olamamas\u0131 \u00fczerine \u00c7in, gittik\u00e7e s\u0131kla\u015fan ve durdurulmas\u0131 g\u00fc\u00e7 olan bu ak\u0131nlara kar\u015f\u0131 birtak\u0131m savunma tedbirleri alm\u0131\u015f, ancak belgelerden anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, bu tedbirlerin bir yarar\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta kaynaklar, s\u0131n\u0131r b\u00f6lgelerinde ya\u015fayan 60.000 kadar \u00c7inlinin korunmak \u00fczere ba\u015fka yerden yerle\u015ftirilmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 da il\u00e2ve etmektedirler. \u00c7in b\u00fct\u00fcn bu \u00f6nlemlerin yan\u0131 s\u0131ra, Hunlarla akrabal\u0131k kurma gibi eski bir politikay\u0131 izleme giri\u015fiminde de bulunmu\u015ftur. \u00c7in devlet adamlar\u0131 taraf\u0131ndan ileri s\u00fcr\u00fclen bu teklifin ne dereceye kadar uygu lanabildi\u011fi, bu d\u00f6nem kaynaklar\u0131nda a\u00e7\u0131kl\u0131k kazanmam\u0131\u015ft\u0131r. Halbuki bu t\u00fcr siyasetin eskiden \u00e7ok etkili bir rol oynad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n Hunlar’\u0131n bu \u015fekilde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir devlet durumunda iken, birdenbire ve k\u0131sa bir zaman i\u00e7inde sars\u0131larak ikiye ayr\u0131lmalar\u0131nda bir\u00e7ok i\u00e7 ve d\u0131\u015f etkenler neden olmu\u015ftur. M.S. 46 y\u0131l\u0131nda Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine \u00e7\u0131kan taht kavgalar\u0131, b\u00fcy\u00fck bir kurakl\u0131\u011f\u0131n meydana gelmesi, \u00c7in’de siyasal b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn sa\u011flanmas\u0131 ve devletin kuvvetlenmesi, Do\u011fudan Proto Mo\u011ful Wu Huanlann bask\u0131lar\u0131n\u0131 art\u0131rmalar\u0131 gibi sebeplerden dolay\u0131 Hunlar, bir daha tek bir \u0130mparatorluk halinde birle\u015fememek \u00fczere yeniden ikiye ayr\u0131lmak zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131. Hakimiyetleri k\u0131sa s\u00fcren ve tarihleri ile ilgili belgelerin olduk\u00e7a az oldu\u011fu bu Hun Devleti, Do\u011fuda ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen, ayn\u0131 ba\u015far\u0131y\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan’da g\u00f6sterememi\u015ftir. Bu bak\u0131mdan kendisin den iki y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce kurulan B\u00fcy\u00fck Hun \u0130mparatorlu\u011fu’nun ihti\u015fam\u0131na da kavu\u015famam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n A\u00e7\u0131klamalar:<\/p>\n 1 Bat\u0131 Asya ile i l g i l i \u00f6nemli bilgiler vermi\u015f olan bu ki\u015fi, \u00c7in’in en \u00fcnl\u00fc seyyah ve el\u00e7ilerinden 3 S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz pl\u00e2n, Ma-yi \u015fehrindeki bir t\u00fcccar\u0131n Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131n\u0131 kand\u0131rmaya 5 Sh\u0131h Chi”de anlat\u0131lan bu olaylarla ilgili belge ve terc\u00fcmeler i\u00e7in bkz. ayn\u0131 eser, cilt 8 Bu s\u00fcl\u00e2le, \u0130mparator Kao Tzu ile ba\u015flam\u0131\u015f ve bir ara kesintiye u\u011fradiKtan sonra, MS. 13 HS 94 B, s. 3820. 16 Hou Han Shu, sonraki Han devrinin resm\u00ee tarihidir. 120 b\u00f6l\u00fcm olan bu eser, Su\u0131\u0131g \u00bb tarih belirtilmemi\u015ftir. Kronolojik bir kaynak olan TCTC 42, s. 1290’daki belgede ise, 26 Shansi’de Yang-kao hsien’nin kuzey-battsmda bulunan bir yerdir. Bkz. CKKC, s, 774. 30 HHS’de 37 y\u0131l\u0131nda g\u00f6sterilen bu olay, TCTC 89, s. 2940’daki belgede 39 y\u0131l\u0131na konulmu\u015ftu!. 35 Bu mektup 40 y\u0131l\u0131nda teslim olduktan sonra yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bkz. HHS 12, s. 507. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Prof. Dr. Ay\u015fe ONAT Bu makale Hunlar’\u0131n 1. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131ndaki siyasal faaliyetlerini, \u00c7in kaynaklar\u0131na dayanarak incelemeyi ama\u00e7lamaktad\u0131r. D\u00f6nemin \u00f6zelli\u011finin iyice belirtilebilmesi i\u00e7in \u00f6nce, Hun tarihi, konu edilen olaylara gelinceye kadar k\u0131saca \u00f6zetlendikten sonra, belgesel bilgiler verilecektir. Orta Asya’da b\u00fcy\u00fck bir imparatorluk kurmu\u015f olan Hunlar’\u0131n en parlak \u00e7a\u011f\u0131, h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 Mete ile onun yerine ge\u00e7en o\u011flu ve […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-3979","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3979","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3979"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3979\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3981,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3979\/revisions\/3981"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3979"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3979"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akademiye.org\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3979"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}\n
\nbiridir. Chang Ch’ien’in bat\u0131ya bu seyahati ile ilgili bilgiler, Sh\u0131h Chih, 123; Han Shu 61,
\nHan Shu 96 A-B b\u00f6l\u00fcmlerinde verilmi\u015ftir, \u0130ngilizce terc\u00fcmesi i\u00e7in bkz. F. Hirth, “The Story of
\nChang K’ien, Chian’s Pionueer in Western Asia”, Journal of the American Oriental Society
\nX X X V I I (1917), s. 89-152.
\n2 Hunlann Ortaasya’da en b\u00fcy\u00fck rakiplerinden biri say\u0131lan Y\u00fceh Chi’ler, Mete ve o\u011flu
\ntaraf\u0131ndan yenilgiye u\u011frat\u0131ld\u0131ktan sonra, b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bat\u0131ya g\u00f6\u00e7 ederek yerle\u015fmi\u015flerdir.
\nBundan sonraki d\u00f6nemlerde faaliyetlerini bu b\u00f6lgede yo\u011funla\u015ft\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bu kavim ile ilgili
\nayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bkz. Bahaeddin \u00d6gel, Eski Ortaasya Kabileleri Hakk\u0131nda Ara\u015ft\u0131rmalar I
\n(Y\u00fceh Chi’ler). DTCFD XV\/ 1-3 (1957), s. 247-278.<\/p>\n
\n\u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla ilgilidir. Bu konuda d\u00f6nemin geli\u015fmelerinin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 anlatun\u0131 i\u00e7in bkz. Bahaeddin
\n\u00d6gel, B\u00fcy\u00fck Hun \u0130mparatorlu\u011fu Tarihi I, Ankara 1981 (K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131 yay\u0131nlar\u0131ndan),
\ns. 552-554.
\n4 Kansu’nun \u00c7in kontrol\u00fcne ge\u00e7mesiyle ilgili sava\u015flara ili\u015fkin \u00c7in kaynaklar\u0131ndan yap\u0131lan
\n\u00e7eviriler i\u00e7in bkz. ayn\u0131 eser, s. 598-600.<\/p>\n
\nI I , s . 51-52.
\n6 Hunlar\u0131n do\u011fusunda, bat\u0131s\u0131nda ve kuzeyinde yer alan bu kavimler Mete zaman\u0131nda
\nHun \u0130mparatorlu\u011funa t\u00e2bi olmu\u015flard\u0131r.
\n7 Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131na bu unvan verilmekteydi. O. Franke, Shany\u00fc unvan\u0131n\u0131n M\u00d6. 200
\ntarihinde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f oldu\u011fu ve alt\u0131 as\u0131r m\u00fcddetle \u00c7in’in kuzeyindeki T\u00fcrk ve Proto – Mo\u011fol
\ndevletlerinde imparator anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir. V. as\u0131rda bu unvan yerini
\nka\u011fan kelimesine b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Bkz. Geschichte fdes Chinesiseen Reiches, C. III, Berlin – Leipzig,<\/p>\n
\n220 y\u0131l\u0131na kadar devam etmi\u015ftir. M\u00d6. 206-MS. 8 y\u0131lma kadar olan d\u00f6neme Birinci Han s\u00fcl\u00e2lesi
\nveya Bat\u0131 Hun; MS. 25-220 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki d\u00f6neme de sonraki Han veya Do\u011fu Han denilir.
\nOlduk\u00e7a uzun s\u00fcren bu Han devri, \u00c7in tarihinin en parlak \u00e7a\u011flar\u0131ndan biridir.
\n9 Bu y\u00f6netim de\u011fi\u015fikli\u011finin nedeni, \u0130mparator Y\u00fcan-ti’nin kar\u0131s\u0131n\u0131n Wang ailesinden
\nolu\u015fudur. Bu imparatori\u00e7e yak\u0131nlar\u0131ndan bir\u00e7ok ki\u015fiyi devlet y\u00f6netiminde \u00f6nemli mevkilere
\ngetirerek bu de\u011fi\u015fimi haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131.
\n10 Wang Mang, tahta \u00e7\u0131kar \u00e7\u0131kmaz bir tak\u0131m sosyal i\u00e7erikli kanunlar \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131r. Bu
\nkanunlara g\u00f6re, b\u00fct\u00fcn topraklar ve k\u00f6leler, devletin mal\u0131 say\u0131lacakt\u0131. B\u00fcy\u00fck arazi sahiplerinden
\nalman toprak, fakir k\u00f6yl\u00fclere da\u011f\u0131t\u0131lacakt\u0131. T\u00fcccara kar\u015f\u0131 korumak i\u00e7in k\u00f6yl\u00fcn\u00fcn \u00fcr\u00fcn\u00fcne
\nbelli fiatlar konulacakt\u0131. Devlet para i\u015flerini yeniden d\u00fczenleyerek halka kredi a\u00e7acak faiz oran\u0131n\u0131
\nda \u00f6zel ki\u015filerin ald\u0131\u011f\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fck tutacakt\u0131. Bu arada fiat art\u0131\u015flar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in devlet
\nbir tak\u0131m b\u00fcrolar da kurdurmu\u015ftur. Bu b\u00fcrolar, \u00fcr\u00fcn\u00fcn ucuz ve fazla oldu\u011fu zamanlarda sat\u0131n
\nalacak, \u00fcr\u00fcn azal\u0131p fiatlar art\u0131nca da halka satacakt\u0131. Bu \u015fekilde fiat art\u0131\u015flar\u0131 da \u00f6nlenebilecekti.
\nEskiden devletin hazinesi, arazilerden alman vergilere dayan\u0131yordu. Wang Mang bu ekonomik
\ny\u00fck\u00fc, e\u015fit \u015fekilde b\u00f6lmek amac\u0131yla b\u00fct\u00fcn t\u00fcccarlar\u0131n ve meslek sahiplerinin bundan b\u00f6yle %
\n10 gelir vergisi \u00f6demeleri i\u00e7in bir kanun \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131r. Tuz ve demir devletin tekeline al\u0131nm\u0131\u015f,
\nbuna il\u00e2veten mamul e\u015fya, \u015farap ve di\u011fer i\u00e7ki sat\u0131\u015flar\u0131 devletin kontrol\u00fcne girmi\u015ftir.
\nBu kanunlara uzaktan bak\u0131lacak olursa, hakikaten sosyal i\u00e7erikli oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ancak
\nuygulaman\u0131n k\u00f6t\u00fc bir \u015fekilde yap\u0131lmas\u0131, \u00c7in halk\u0131 aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck ho\u015fnutsuzluklar yaratm\u0131\u015ft\u0131r.
\nEsas\u0131nda bu kanunlar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131ndan ama\u00e7, bo\u015falm\u0131\u015f devlet hazinesini yemden doldurmakt
\n\u0131 . Fakat buna da muvaffak olunamam\u0131\u015ft\u0131r. Bkz. W.M. Mc Govern, The Early Empires of Central
\nAsia, The Uni. of North Caroline Press, 1939, ikinci bask\u0131 1965, s. 214-215.
\n11 Bu Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 M\u00d6. 8-MS. 13 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f Wu CniuJiu Shany\u00fc’d\u00fcr.
\n12 Eskiden \u00c7in taraf\u0131ndan Hunlara arma\u011fan edilen m\u00fch\u00fcr bir hakanl\u0131k m\u00fch\u00fcr\u00fc i d i .
\nYani \u00c7in, Hunlann hakanhk veya imparatorluklar\u0131m tan\u0131yordu. Yeni S\u00fcl\u00e2le’nin Hunlara g\u00f6nderdi\u011fi
\nbu m\u00fch\u00fcr ise, bir vezir veya \u00c7in b\u00fcy\u00fck memuru m\u00fch\u00fcr\u00fc idi. Ortal\u0131\u011f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla
\nHunlar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131ran bu m\u00fch\u00fcr de\u011fi\u015ftirme i\u015fi oldu. B\u00f6ylece \u00c7in kendi protokolunda Han hakan\u0131n\u0131n
\nr\u00fctbesini indirmi\u015f oluyordu. Bkz. Bahaeddin \u00f6gel, B\u00fcy\u00fck Hun \u0130mparatorlu\u011fu Tarihi I I , s.
\n210. Han Shu, Le-ti’en Ch’u-pan sh\u0131h Taiwan, 1974, 94 B, s. 3820-21 (Bundan sonraki notlarda
\nHS \u015feklinde g\u00f6sterilecektir); Tze-ch\u0131h-t’ung-chien, Sh\u0131h-chieh shu-ch\u00fc, Taiwan 1972, 37, s. 1183
\n-84 (Bu kaynak da daha sonraki notlarda TCTC \u015feklinde verilecektir).<\/p>\n
\n14 Ayn\u0131 eser, s. 3823.
\n15 Bu Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Y\u00fc (MS. 18-16) Shany\u00fcd\u00fcr<\/p>\n
\ndevri (MS. 420-477) tarih\u00e7ilerinden Fan Yeh tarar\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Bundan sonraki notlarda
\nk\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f olarak HHS \u015feklinde verilecektir).
\n17 Bug\u00fcnk\u00fc Kansu eyaletinde Ku-y\u00fcan hsien’dir. Bkz. Chung-kuo ku chin ta tze-\u00fcen;
\nShang-wu, Taiwan 1966, s. 305 (Daha sonraki notlarda CKKC k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f \u015fekli ile verilecektir).
\n18 Kansu’da Ku-y\u00fcan hsien’in kuzeyinde bulanur. CKKC, s. 25.
\n19 HHS, Le-ti’en Gh’u-pan sh\u0131h, Taiwan 1974, 12, s. 505’de verilen bir belgede bu Hun
\nprensesinin Hunlarm Lu Li prensi Y\u00fcn Yeh’nin ablas\u0131 oldu\u011fu yaz\u0131lmaktad\u0131r.
\n20 \u00c7in halk\u0131n\u0131n Han s\u00fcl\u00e2lesini yeniden ba\u015fa ge\u00e7irmek arzusunda oldu\u011funu anlayan Lu
\nFang, \u0130mparator Wu-ti ile bir Hun prensesinden geldi\u011fini iddia ederek Liu soyad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r.
\nB\u00f6ylelikle \u00c7in’de taraftar toplayarak buralarda hakimiyet kurmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r.
\n21 HHS 12, s. 505-506.
\n22 Bu dostluk anla\u015fmas\u0131 Mete ve \u00c7in imparatoru Han Kao Tzu aras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f i l k
\nsiyasi anla\u015fmad\u0131r. Bu anla\u015fman\u0131n maddeleri \u015funlard\u0131:
\na) \u00c7inli bir prenses, Hun h\u00fck\u00fcmdar\u0131 ile evlendirilecekti,
\nb) \u00c7in her y\u0131l belli miktarlarda Hunlara ipek, \u015farap, pirin\u00e7 ve di\u011fer yiyecek maddeleri
\nverecekti.
\nc) \u00c7in ve Hun .h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 karde\u015f say\u0131lacakt\u0131,
\nd) \u00c7in \u015feddi her iki devlet aras\u0131nda s\u0131n\u0131r olacakt\u0131. Bkz. HHS 94 A, a. 3754,
\n23 HHS 12 s. 506.<\/p>\n
\nimparator Kuang-wu’nun \u00c7in taht\u0131na ge\u00e7ti\u011fi y\u0131l olan MS. 25’de Lu Fang’\u0131n da \u00c7in imparatora
\nyap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.
\n25 TCTC 42, s. 1352’de verilen belgede Hun’lara MS. 30 y\u0131l\u0131nda Li Feng ad\u0131nda bir el\u00e7i
\ng\u00f6nderildi\u011fi yaz\u0131lmaktad\u0131r. HHS 89, s. 2940’da\u0131ri bir di\u011fer belgede ise, Han T’ong adl\u0131 bir ba\u015fka
\n\u00c7inli el\u00e7i daha de\u011ferli hediyelerle Htm h\u00fck\u00fcmdanyla anla\u015fmak \u00fczere g\u00f6nderilmi\u015fti. Bu \u015fekilde
\nHanlara iki el\u00e7ilik yollanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu ikinci el\u00e7ilik ile ilgili belge iyice tarihlenmemi\u015ftir.<\/p>\n
\n27 P’ing-cheng \u015fehri, bug\u00fcnk\u00fc Shanhsi’de Ta-T’ong hsien’nin g\u00fcneyinde bulunur. Ayn\u0131
\neser, s. 212.
\n28 Bug\u00fcnk\u00fc Hopei eyaletinde Lai-y\u00fcan hsien’in kuzeyinde bulunan bir ge\u00e7ittir. Ayn\u0131
\neser, s. 674.
\n29 Shanhsi’de Yang-kao hisen’nin kuzey-bat\u0131s\u0131ndad\u0131r. Ayn\u0131 eser, s. 179.<\/p>\n
\n31 Ch’ang-shan ge\u00e7idi, Shanhsi’de Yang-kao hsien’nin kuzey-bat\u0131smdad\u0131r. Ayn\u0131 eser,
\ns. 797.
\n32 Ch\u00fc-jong ge\u00e7idi, Hopei’de Ching-tao Chang-ping hsien’nin kuzey-bat\u0131smda bulunur.
\nAyn\u0131 eser, s. 458.
\n33 imparatorun emriyle kuzeyden gelen ak\u0131nlardan korunmak \u00fczere Yen-men, Shangku,
\nTai-ch\u00fcn’de oturan 60.000 ki\u015fi, Ch\u00fc-jong ve Ch’ang-shan ge\u00e7itlerinin do\u011fusuna yerle\u015ftirilmi\u015ftir.
\nBkz. TCTC 43, s. 1385.
\n34 Shanhsi’de Tai-ch\u00fcn’deki Lu-ch’deng hsien’nin do\u011fusundan \u00e7\u0131kan bu nehir, Po Hai’-
\nyea d\u00f6k\u00fcl\u00fcr. Bkz. CKKC, s. 1098.<\/p>\n
\n36 HHS 89, s. 2940; TCTC 43, s. 1389.
\n37 MS. 44 y\u0131l\u0131nda Hunlar, Shanhsi’de Shang-tar\u0131g’\u0131, Kansu’da Tien-shueri ya\u011fmalayarak
\nShenhsi’deki Fu-fong \u015fehrine kadar gelmi\u015flerdir.<\/p>\n