• Doğu Türkistan Davasındaki Fırsat ve Olasılıklar hakkında Hollanda'da Yuvarlak Masa Toplantısı gerçekleşti.
You Are Here: Home » Uygur Kimliği, Dili ve Dini » Moğolistan’daki Uygur harfli yazıtlar

Moğolistan’daki Uygur harfli yazıtlar

Prof. Dr. Tsend BATTULGA

Özet

744-840 yılları arasında bugünkü Moğolistan coğrafyasında yaşadıkları bilinen Uygurlara ait kültür ve uygarlık eserleri, Türk kültür tarihi açısından oldukça önemlidir. Erken dönemlerinde runik yazı sistemini kullanan
Uygurlar, daha sonra Mani dininin de izlerini taşıyan ve Soğd yazısından uyarlanan Uygur yazısını geliştirmiş ve resmî yazı olarak kullanmışlardır. Bu çalışmada, runik yazı sisteminden Uygur yazısına geçiş süreci ile birlikte Uygurların kendi inanç ve kültürleri ekseninde çeşitli dönemlerde Köktürkçe, Soğdca, Çince’nin yanında Uygurca yazmış oldukları ve günümüzde de Moğolistan coğrafyasında yer alan yazıtlar ve bunlarla ilgili yapılmış çalışmalar dikkatlere sunulmaktadır.

Anahtar Sözcükler: Uygurlar, Uygur harfli yazıtlar, Moğolistan.

Ø. Giriş:

Günümüzde Moğolistan sınırları içerisinde kalan Orhun vadisini merkeze alan bölge Köktürk kağanlığının devamında kurulmuş olan Uygur Kağanlığının tarihî ve kültürel alt yapısının oluşturulduğu önemli bir bölgedir. Bu bölgede, Uygur Dönemi’ne ait kurganlar, yer altı türbeleri1, taşbabalar, damgalar, kaya üstü tasvirler, şehir kalıntıları ile birlikte yazıtlar da yer almaktadır.

Uygur Dönemi tarih ve kültür araştırmaları içerisinde en kapsamlı şekilde çalışılmış olanlar, Uygur Dönemi’nin başlangıcına ait runik harfli yazıtlardır.2 Buna karşın mevcut Uygur harfli yazıtların sayısının az olması dolayısıyla, bunlar üzerinde yapılan çalışmalar da bir o kadar sınırlıdır. Kanaatimizce Orhun vadisindeki başkent Han Balık, bir başka adıyla Ordu Balık’ta Uygur harfli yazıtların bulunma ihtimali oldukça yüksektir. Günümüze kadar bulunmuş
olanların sayısının azlığının sebeplerini ortaya koymak adına bu çalışmada ilk olarak Uygur Dönemi’ne ait kalıntıların hangi dilde ve hangi alfabeyle yazılmış olduğundan; ardından da Uygur harfli yazıtların az olmasının nedenlerinden bahsedilecektir.

1. Uygur Döneminde Yazı Sistemleri:

Uygurlar, kendilerinden önceki dönemin mirasçısı olarak runik alfabeyi resmî olarak kullanmış fakat çok geçmeden Uygur alfabesini geliştirerek kullanmaya başlamışlardır.3

Uygur Kağanlığı’nın başlangıç dönemine ait büyük yazıtların (Moyun Çor, Tariat, Tes, Karabalgasun Yazıtı … gibi) hepsinin runik alfabeyle yazılması, o dönemde runik alfabenin ne kadar yaygın bir şekilde kullanıldığının ve eski Türk kağanlığına bağlı olan diğer boylar tarafından kendilerini ifade etmede ne kadar uygun görüldüğünün işareti olarak kabul edilebilir. Göçebe topluluklarda yüzyıllarca nesilden nesile aktarılarak toplulukların sembolü niteliğinde kullanılan damgalardan hareketle geliştirilmiş olması itibarıyla anlaşılması kolay olan runik yazı, aynı zamanda oyma yöntemiyle kayalar üzerine işlenmesi sebebiyle de kolayca yaygınlaşabilmiş, geleneksel olarak kullanılmaya uzun süre devam etmiştir. Uygur Kağanlığı’nın kuruluşundan sonraki yirmi yıldan fazla süre içerisinde aynı durumun devam etmiş olmasını kanıtlayan oldukça fazla kalıntı bulunmaktadır. Moğolistan’da bulunan ve Uygurlara ait olan azımsanamayacak sayıdaki yazıtlar, sadece onların dil ve yazı geleneklerini yansıtan önemli kanıtlar olmakla kalmaz, aynı zamanda o dönemin tarihî olaylarını kaydeden önemli belge niteliği de taşır.

Uygurların kullandıkları yazı sistemini değiştirmesinde iki temel etken bulunmaktadır. İlk olarak bahsedilmesi gereken, Tan Hanlığı Dönemi’nde Ani Luşan (安史之乱 an shi zhi luan)’ın isyan çıkarmasıyla zor durumda kalan Tan İmparatoru’nun Uygurlardan yardım istemesidir. Bu yardıma olumlu cevap veren Uygurlar da 756, 757, 759, 762 yıllarında Tan İmparatorluğu’na askerî destek vererek isyanın bastırılmasını sağlamışlardır. Bu tarihî olayın
sonrasında Uygurların siyasi ve ekonomik gücünün artmasıyla birlikte Soğdların ticari faaliyetlerinin artması, din ve kültür alışverişini de beraberinde getirmiş ve topluluklar arası etkileşim fazlalaşmıştır. Bütün bunlara ek olarak 762 yılında Bögü Kağan4ın dört Mani dini rahibini Orhun vadisinde bulunan başkent Ordu Balık (bugünkü Kara Balgasun) şehrine getirtip Mani dinini resmî din olarak kabul etmesi de önemli etkenlerdendir.

Yukarıdaki tarihî olaylar neticesinde Uygurlar arasında yerleşik yaşam kültürü yaygınlaşmış; ardından ticari faaliyetler de artmıştır. Ayrıca şehirlerde Mani dini tapınakları inşa edilmiş, rahipler çoğalmış ve gittikçe artan sayıda dinî eserler hazırlanmaya başlamıştır. Mani dini kitaplarını okumak, onları kendi diline çevirmek mecburiyetinde kalan yeni din mensubu Uygurlar, runik yazıyı ağaç kabuklarından yapılan kâğıtlara yazarak yeni dine ait kitaplar hazırlarken ve dine ait öğretileri çevirirken mevcut yazı yetersiz kalıyor, yeni bir yazı sistemi yahut alfabeye ihtiyaç duyuyorlardı. Bu ihtiyaç dolayısıyla dinî kitap yazmada ustalaşmış olan Soğdların yardımına gerek duyulmuş ve tam o dönemlerde Soğd yazısını esas alan Uygur yazısı oluşturulmuştur.

Mani dini öğretilerinin yayılması sebebiyle ilkin düşüncede tasarı olarak var olan yeni yazı sistemi, çok geçmeden devlet ve halkın geleneksel yazı sistemi hâlini almaya başlamış ve gittikçe yaygınlık kazanmıştır. Kağan ve kağanlık idaresi tarafından beğenilerek kullanılmaya başlanan yeni Uygur yazısı, yavaş yavaş runik yazının unutulmasını da beraberinde getirmiştir. Fakat runik yazının bu kadar kısa sürede tamamen unutulup bırakıldığını düşünmek de çok
doğru bir kanaat değildir. Çünkü devletin resmî yazısı olma özelliğini kaybetmiş olsa da önceden bu sisteme alışmış olan halk, runik yazıyı bir süre daha kullanmaya devam etmiş olmalıdır.

2. Moğolistan’daki Uygurlara Ait Yazıtlar:

  • Moğolistan’daki Uygurlara ait olan yazıtlar şu şekilde sınıflandırılabilir:
    I. Runik harfli klasik Uygur yazıtları
    Moyun Çor Yazıtı
    Tariat Yazıtı
    Taihar Çuluu Yazıtı
    Tes Yazıtı
    II. Runik harfli küçük Uygur yazıtları
    Arhanan Yazıtı
    Gurvalcin Uul Yazıtı
    Gurvanmandal Yazıtı
    Hangidai Yazıtı
    III. Runik harfli, Soğdca, Çince yazılmış Uygur yazıtları
    Har Balgas Yazıtı
    IV. Runik harfli ve Soğdca yazılmış yazıtlar
    Sevrei Yazıtı
    V. Runik harfli ve Uygurca yazılmış yazıtlar
    Doloogoidoi Yazıtı
    İh Biçigt Yazıtı
    VI. Uygurca yazılmış yazıtlar
    Taihar Çuluu Yazıtı
    Biçigt Hangai Yazıtı
    Uliactain Denj Uygur Yazıtı

2.1. Taihar Çuluu Yazıtı:

Türkolojide “Hoit Tamir Yazıtları” adıyla ün kazanan yazıtlar, Moğolistan’da İh Tamir sum5 içerisinde kalan Kuzey Tamir Irmağı çevresindeki Taihar adlı kaya üzerinde bulunmaktadır. Söz konusu bölgedeki kayalar üzerinde Uygur yazısının bulunmasıyla ilgili bilgi veren ilk bilim adamı, tarihçi H. Perlee’dir. O zamana kadar Taihar Çuluu adlı kaya üzerinde Uygur yazısının bulunduğunu belirten olmamıştır. H. Perlee6, 1958 yılında Taihar kayası üzerinde aşağı yukarı 10 yazının olduğunu ifade etmiştir. H. Perlee’nin verdiği bilgilere göre; bu yazılardan Uygur harfli olan, küçük boyutludur ve siyah mürekkeple yazılmıştır. Ayrıca soğuk hava ve yağmurun etkisiyle silinmiş durumdadır. Bu sebeplerden dolayı, Uygur yazısını bilmeyen herhangi biri tarafından bakılarak kopya edilmesi mümkün görünmemektedir.

H. Perlee’ye göre; Taihar Çuluu adlı kaya üzerindeki yazılar, ne kadar silinmiş olsa da Eski Moğol, Köktürk gibi diğer yazılarla karşılaştırıldığı zaman, satır sayısının fazla olmasından dolayı bu yazıların çözümlenmesiyle yazının ait olduğu topluluğun tarihi ve kültürü ile ilgili yeni bilgilerin keşfedilme olasılığı da o kadar fazladır.7

Ne yazık ki Taihar Çuluu üzerindeki yazılar bugüne kadar kapsamlı şekilde incelenmemiştir. Taihar Çuluu’da yaklaşık 34 runik yazının olduğunu da bildirmek gerekir.

2.2. Doloogoidoi Yazıtları:

Doloogoidoi Yazıtları, Moğolistan’da Uvs aymağın Türgen sumunun Har-Us adlı bölgesinde “Doloogoidoi Bulş” olarak bilinen büyük bir kurganda 1955 yılında arkeolog Ts. Dorjsüren8 tarafından bulunmuştur. Mezar alanında yapılan kazı çalışması sonucunda yazıt dışında başka herhangi bir kalıntıya rastlanılmamıştır.

Ts. Dorjsüren, bordo renkli iki taş üzerinde runik yazının ve Uygur yazısının oyma yöntemiyle yazılmış olduğunu tespit etmiştir. Günümüzde bu iki taş, söz konusu bölgedeki araştırma müzesinde muhafaza edilmektedir. İlk olarak akademisyen B. Rintchen yazıtların resmini bir kitapta yayımlamıştır.9 Türkolog S. G. Klyaştorniy runik harfli yazıt hakkında ön bilgileri yayımlamış, ardından yazıtın hangi döneme ait olduğunu ve yazıtta anlatılanları makalesinde yayımlamıştır.10 Ünlü tarihçi L. N. Gumilyev, Doloogoidoi Yazıtı’nın tarihî önemi hakkında bilgi vermiştir.11

Uygur harfli yazıt üzerindeki yazının ön okuma çalışmalarını yaparak Rusçaya çevirisini Rus bilim adamı A. M. Şçerbak yapmıştır. A. M. Şçerbak, yazıtın Soğd yazısından Uygur Dönemi’ne geçiş dönemlerinde yazılmış olduğunun açık bir şekilde görülebildiğini ileri sürmüştür.12 E. Vandui ise Moğolcaya çevirisini yapmıştır.13 Ardından N. Bazılhan14, sonrasında da Ts. Battulga ile N. Gerelmaa15 runik harfli yazıt üzerinde okuma çalışması yapmışlardır.

  • A. M. Şçerbak’ın Uygur harfli yazıtı okuma denemesi aşağıdaki gibidir:
    1. er atïm Boγaz-tegin jeti jigirmi jašïmta Bur-uluγta
    2. süledim miŋ jont altïm toquz jigirmi joqïmta
    3. öŋi sunutu (?) Tatarta süledim öŋre čerig
    4. ïd(t)ïm ji(g)irminčte ertürü tudïm tolun jïlqï
    5. Tübüt Tünlüg kisre Türgeš Boluču-ögüz(te) (? bolun üküš)
    6. altïm bir otuz jašïmta Omuzta süledim
    7. töbelip Biditegi tegin (?) iltügi kisre
    8. ………………..16

Uygur harfli yazıt üzerinde A. M. Şçerbak dışında okuma çalışması yapan başka bir araştırmacı olmamıştır. Bunun sebebi olarak gösterilen genel kanı ise Şçerbak’ın okuma çalışması sonrasında yazıtın müzede sergilenmesi ve görselliğini artırma amacıyla boyanmasıdır. Bilinmeyen bir kişi tarafından yapılan bu işlem sonucunda yazıların doğru bir şekilde seçilmesi artık mümkün değildir..

Söz konusu yazıt üzerindeki yazı, oldukça düzensiz ve kabaca yazılmış olmasının yanı sıra zamanla güneş, rüzgâr gibi tabiat faktörlerinden etkilenmesi sonucu yıpranmıştır. Yazıların üzeri, belirginleşmesi amacıyla, beyaz renkli boya gibi bir malzemeyle boyanmış fakat yapılan bu yanlış uygulama sebebiyle yazıtın okunması daha da güçleşmiştir.

Doloogoidoi runik harfli yazıtı ise toplam dört satırdan oluşmaktadır. İlk iki satırın harfleri oldukça belirgindir; ancak üçüncü ve dördüncü satırların ilk karakterleri yıpranmış ve aşınmıştır.

  • Yazının harf çevirimi aşağıdaki gibidir:
    1. är atïm bilig č[ur]…
    2. …n inisi tinig taqï ärdäm
    3. …ŋïγda tinig čur q
    4. …senin b……. lïm

Doloogoidoi adlı mezar alanında bulunan biri Köktürk, diğeri Uygur harfli olan iki yazıt üzerindeki yazıların içerik bakımından farklı oldukları görülmüştür. Uygur harfli yazıtta “er atïm Boγaz-tegin” adlı bir kişiden söz edilirken Köktürk harfli yazıtta “är atïm bilig č[ur]…)” şeklinde bir ifade ile karşılaşılmaktadır.

Her iki yazıtın da sadece ön yüzlerinde yazı bulunmakta olup diğer yüzlerinde, başka bir alfabe ile yazılmış herhangi bir yazı yahut damga bulunmamaktadır.

2.3. Biçigt Hangai Yazıtı:

Moğolistan’da Arhangai aymağın Öndör ulaan sumunda; Biçigt hoşuu, Biçigt hangai adlı bölgede 21.06.2004 tarihinde, Ts. Battulga’nın yönetimindeki Epigrafik Araştırma Bölümü ile Türkoloji Bölümü öğrencilerinin gerçekleştirdiği alan araştırması (arazi çalışması)17 sırasında, siyah mürekkeple yazılmış olan Uygur harfli Biçigt Hangai Yazıtı bulunmuştur.

Kayanın güneye bakan yüzünde siyah mürekkeple yazılmış 7 satırlık yazı bulunmaktadır. Yazı 18 cm genişliğinde, 24 cm uzunluğundadır.

  • Araştırmacı М. Mönkhtulga, yazının harf çevirimini aşağıdaki gibi yapmıştır:
    1. [kel]ip bis yüz turnasï öltürdi
    2. Ulus bogün čigi qaz öltürdi
    3. ….il [bo]gün yüz …-n yüz
    4. s…on yüz otuz
    5. bör[i] [öltürdi]
    6. ….
    7. …nji bör[i] öl…-ün18

Yazıtın VIII. yüzyılın sonu IX. yüzyılın başlarında sonbahar aylarından birinde kağanlığın düzenlediği av törenini yöneten yahut av törenine katılan biri tarafından yazıldığını düşünmekteyiz.

Yazıtın oluşturulduğu zamanlarda ve yer aldığı bölgede avı yöneten birinin Uygur kağanı olduğu muhtemeldir. Buna göre Hangai dağlarının olduğu bölgede Hanuin vadisinde kağanların ya da yöneticilerin av yapma ve avla birlikte savaşta kullanılacak atların, talim yaptırma amacıyla koşturulduğu önemli bir yer olduğu düşünülmektedir. Yazıtta anlatılanlara göre yazıtın yazıldığı gün düzenlenen avda toplam 730 (500+100+ 130 =730) av avlanmıştır.

Biçigt Hangai Uygur harfli yazıtı üzerinde yaptığımız değerlendirmeler neticesinde aşağıdaki fikirlere ulaşmaktayız:

  • Biçigt Hangai Uygur harfli yazıtı kağanlığın büyük av töreni hakkındadır.
    Yazar bu yazıtı av töreninin olduğu gün yazmıştır.
    Bu yazıtta kaç türlü hayvan avlandığı yazılmıştır.
    Bu yazıt tek bir günlük av ile ilgili bir kayıt niteliğindedir.

Tarafımızca, yazıların avda başarılı olan kişileri övmek için ve dağın kutsal ruhunun ava gidenlere böyle bir şans ve bolluk verdiği için şükran sunmak amacıyla yazılmış olduğu düşünülmektedir.

Genelde kağanlığın av töreninden sonra yazı yazılması bunun özel bir tören olduğunu göstermektedir. Bu tür av hakkında yazılmış olan yazıtların daha arkaik diğer şekillerini Moğolistan’ın farklı pek çok bölgesinde rastlanan kaya resimleri oluşturmaktadır. Nitekim yazı olmayan dönemlerde bu çeşit büyük av törenlerini anlatma amacıyla avlanan hayvanların tasvir edildiği kaya üstü resimler de kullanılmıştır. Dolayısıyla av hakkında yazıtın yazılmış olması; binlerce yıl öncesinde olan geleneklerin sadece söz konusu yazıtların döneminde değil onun da öncesinde olduğunun ve gelenekselleştiğinin göstergesidir.

2.4. İh Biçigt Yazıtı:

Moğolistan’da Dundgovi aymağın merkezinden kuzeydoğuya doğru 110 km mesafedeki Govi-Ugtaal sumunun 2. bagında meşhur Aarga adlı sıralı kayalardan oluşan kayalık bölgede İh Biçigt, Baga biçigt olarak bilinen kayalıklar bulunmaktadır.

Birbiri ardına dizilmiş irili ufaklı açık gri renkli kayalıklardan oluşan ve de sıralı kayalar diyebileceğimiz bu oluşum üzerinde runik ve Uygur harfli yazıtlar, çeşitli damgalar, Moğol ve Tibet yazısıyla yazılmış dualar vb. çok sayıda olmasından dolayı bu bölge “İh Biçigt (büyük, ulu yazılı (alan)” adını almıştır.

Kışla olarak kullanılan İh Biçigt adlı kayalıklarda, yerden 180 cm yükseklikte, runik harfli 1 satır ve 2 Uygur harfli kelime ile zamanı belli olmayan bir atlı adam tasviri bulunmaktadır. Gerek yazıların gerekse atlı adam tasvirinin olduğu kısım kızıl – bordo renkli kaya üzerinde dövme yöntemiyle yazılmış olduğundan beyazlaşmış ve daha belirgin görünümde oluşmuştur. Dövme yöntemini gerçekleştirirken yüzeysel işlem yapıldığı için oyuklar çok derin değildir. Bu sebeple de yazıların ve tasvirlerin estampaj yöntemiyle kopyalarının alınması mümkün değildir.

Runik yazı: İh Biçigt adlı kayalıklarda, çok belirgin şekilde yazılmış olan runik yazı, 61 cm uzunluğunda 1 satırdan oluşmaktadır. Karakterlerin yüksekliği ise yaklaşık olarak 8 cm’dir.

Runik yazı:

 

Harf çevirimi:
Boz (Buz) qan anči on baši bitidim Yukarıdaki runik harfli yazının “nK” (qan) kelimesinin tam alt kısmında da Uygur
harfleriyle “tögüs tükä” yazılmıştır.

Gerek runik gerekse Uygur yazısının güneş ve rüzgâr gibi faktörlerle yıpranma derecesine bakılarak her ikisinin de aynı dönemde yazılmış olduğu söylenilebilir.

Karşımıza çıkan bu tabloyu değerlendirdiğimizde runik yazıyı yazan kişinin kendi adını da Uygur harfleriyle hemen altına yazdığını düşünmekteyiz. Yani her iki alfabeyi de yazmayı çok iyi bilen birinin her iki yazıyı da yazmış olma ihtimali yüksektir. Ancak yine de bu iki yazıyı yazan kişinin aynı kişi olduğunu kanıtlayacak başka bir delil olmadığını da belirtmek gerekir.

2.5. Uliastain Denj Yazıtı:

Moğolistan’ın Övör-Hangai aymağının Battsengel sumunda, Orhun nehrinin güney kesiminde Uurtiin tohoi denilen volkanik kaya üzerindeki Uygur harfli yazıtı Prof. Dr. A. Oçir bulmuştur.

A. Oçir ve Ts. Battulga 26.10.2013 tarihinde söz konusu yazıt üzerinde yüzey araştırması yapmışlardır. Volkanik kayanın kuzeybatıya bakan tarafında 145 cm uzunluğunda ve 175 cm genişliğindeki bir parçası üzerinde siyah mürekkep ile yazılmış üç satır yazı bulunmaktadır.

Yazıtın olduğu kayanın üst kısmından aşağı doğru 51. cm’den başlayarak yazı yazılmıştır. Birinci satırda 8 kelime, ikinci satırda da 6-7 kelime ve üçüncü satırda 5 kelime bulunmaktadır.

Uzun yıllar rüzgâr ve benzeri doğal faktörlerin etkisi altında kalan yazıtın bazı kısımlarının silinmesi sebebiyle yazıları okumak mümkün değildir. Yazıtın birinci satırında “taqïγu yïl bišinč ay biš yaŋïqa …” yazıldığı belirgindir. Yazıt üzerinde yapılacak olan araştırmaların devam etmesi ve bulguların net bir şekilde ortaya konulması gerekmektedir.

2.6. Nestoryan Uygurlara Ait Uygur Harfli Yazıt:

Bu çalışma, Moğolistan’daki Uygur Harfli Yazıtlar hakkında bilgi vermek adına hazırlanmıştır. Ancak sadece Moğolistan coğrafyası değil yakın bölgelerde de Eski Uygurlara ait kalıntılar özellikle de yazıtlar bulunmaktadır. Bilim dünyasının dikkatlerini bu önemli kültür varlıkları üzerine çekebilmek ve de yalnız belli bölgeler değil bunun dışında yakın coğrafyalarda da önemli eserlerin bulunabileceğini göstermek adına ek olarak bahsedilmesi gereken yazıtlar da bulunmaktadır. Bunlardan biri de Çin Halk Cumhuriyeti’nin İç Moğolistan Özerk Bölgesi’nin başkenti Höhhot’ta Tarih Müzesinde bulunan Nestoryan Uygurlara ait Uygur harfli yazıttır.

Bu yazıt için okuma çalışması yapan Prof. Dr. Ts. Battulga ile Araştırmacı R. Mönkhtulga yazıt üzerindeki Uygur harfli yazıyı aşağıdaki şekilde okumuştur:

  • [1] … qan saqïs-ï mïŋ
    [2] bis yüz altmïs tört …
    [3] saqïs-ï ud yïl y(a)rïm(?) ay
    [4] y(ä)girmikä bo … …
    [5] yunan(?) kömke säŋgüm yitmis
    [6] bis yasïnta t(ä)ŋri y(a)rl(ï)q-ï bütündi
    [7] bo bäg-ing üsüti t(ä)ŋri mäŋgü
    [8] usadmaq(?)-ta ornadmaqï(?) bol[sun]

Bu yazıt üzerinde bizzat çalışma yapmamız şu ana kadar mümkün olmadığı için yapılan okuma denemesi üzerinde ayrıntılı bir şekilde durulması ve çalışmanın daha ileriye götürülmesi gerekmektedir.

Sonuç ve Öneriler

Moğolistan’daki Uygur harfli yazıtlar üzerinde bugüne kadar tespit ve okuma çalışmalarını içeren kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır. Uygur harfli yazıtların yeterince araştırılmamasının sebepleri şunlardır:

  • Moğolistan’daki Köktürk ve Uygur Dönemi’ne ait klasik ve küçük yazıtların sayısı 110’a yaklaşmaktadır. Ancak araştırmacılar ağırlıklı olarak runik harfli yazıtlarla ilgili çalışmaktadır.
  •  Uygur harfli yazıtlar genellikle siyah mürekkeple yazılmış olduğu için bazı kısımları silinmiş ve okunmayacak durumdadır. Bu sebeple de yazıtlar üzerinde çalışmak güçleşmekte ve araştırmacılar bunlar üzerinde çalışma yapmaktan kaçınmaktadır.
    Mevcut yazıtların sayısının ve bulunan yazıtlar üzerindeki satır sayısının az olması sonucu ortaya çıkan muhteva darlığı ilgi uyandırmamaktadır.
    Moğolistan’da Eski Uygur yazısı üzerinde çalışan araştırmacı yok denilecek kadar azdır. Eski Türk topluluklarından biri olarak önemli tarihî kaynaklara da sahip Uygurlara ait tarihî ve kültürel eserlerle ilgili olarak, bunların hangi bölgelerde olduğunun ve sayısının ortaya konulmasını sağlayacak bir liste oluşturulması gerekmektedir.
    Moğolistan’daki tüm kültür varlıklarında olduğu gibi Uygur harfli yazıtlar da yıllar geçtikçe tabiat şartları dolayısıyla daha fazla aşınmakta ve yıpranmaktadır. Zaman zaman da bunların taşınması ya da kaybolması durumları yaşanabilmektedir. Bu sebeple söz konusu eserler tamamen yok olmadan bunların üzerinde kapsamlı bir şekilde çalışılması, bilim dünyasına kazandırılması gerekmektedir.

Açıklamalar:

1 Moğolcada “bunhant orşuulga” olarak adlandırılan yapılar; genel olarak yer altında bina şeklinde inşa edilmiş ve
ölen kişiye ait çeşitli eşyaların da içerisinde olduğu, oda şeklinde farklı farklı bölmeleri olan yer altı türbesi şeklinde
açıklanabilir.

2 Söz konusu yazıtlarla ilgili yapılan bazı önemli çalışmalar şunlardır: Ramstedt, G. İ. (1912). Kak bıl naiden
Selenginskii kameni. Trudı Troitskosavsko, Khiakhtinskogo otdeleniya İmperatorskogo Russkogo Geografiçeskogo,
obşestva, IV, 1; Ramstedt, G. İ. (1914). Perevod nadpisi Selenginskogo kamnia. Trudı Troitskosavsko- Kiakhtinskogo
otdeleniya İmperatorskogo Russkogo Geografiçeskogo, obşestva, XV, 1; Şinehüü, M. (1975). Tariatın orkhon biçgiin
şine dursgal. Studia Archaeologica, VI, 1; Şinehüü, M. (1977). Tesiin ertnii türeg biçeesiig dakhin niagtalsan ni.
Arkheologiin sudlal, VII, 9; Klyaştorniy, S. G. (1980). Terkhinskaia nadpisi (predvaritelinaia publikatsia). Sovetskaia
Tiurkologia, 3; Klyaştorniy, S. G. (1980). Tesinkaia stela (Predvaritelinaia publikatsia); Şinehüü, M. (1980). OrkhonSelengiin runi biçgiin şine dursgal. Arkheologiin sudlal, VIII, I; Bazılhan, B. (1980). Terhiin Türeg Biçees. Studia
Mongolica, VIII (16), 12; Bazılhan, B. (1980). Terhiin Türeg Biçees. Studia Archaeologica, VII (15), 1-15; Tekin, T.
(1983). Kuzey Moğolistan’daki Yeni Bir Uygur Anıtı: Taryat (Terhin) Kitabesi. TTK-B, 46, 184, 795-838; Sertkaya,
O. F. (1992). Göktürk Harfli Uygur Kitabelerinin Türk Kültür Tarihi İçerisindeki Yeri. Türk Kültürü Araştırmaları,
Prof. Dr. Muharrem ERGİN’e Armağan, XXVIII / 1-2, 325-334; Bold, L. (2000). Orkhon biçgiin dursgal II.
Ulaanbaatar; Harjaubay, S. (2002). Obiedinennyi kaganat tiurkov v 745-760 godakh. Astana; Harjaubay, S. (2002).
Pervıi pamiatnik Eli-Etmiş Bilge kağana (Tesinkaia stela). Obiedinennıi kaganat tiurkov v 745-760 godakh (po
materialam runiçeskikh nadpisei). Astana; Alyılmaz, C. (2005). Gürbelcin (Gurvaljin Uul) Yazıtıyla İlgili Bazı
Düzeltmeler. Manas Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, 7 / 13; Alyılmaz, C. (2007). Köktürk Harfli Yazıtların
İzinde. Ankara: Karam Yayıncılık; Aydın, E. (2007). Şine Usu Yazıtı. Çorum: Karam Yayınları; Tuguşaeva, A. İU.
(2008). Tiurkskie runiçeskie pisimennıe pamiatniki iz Mongolii. Moskva; Mert, O. (2009). Ötüken Uygur Dönemi
Yazıtlarından Tes, Tariat, Şine Us. Ankara: Belen Yayıncılık; Aydın, E. (2011). Uygur Kağanlığı Yazıtları. Konya:
Kömen Yayınları; Azzaya, B. (2013). Orhon Biçgiin Dursgal V (Moyunçuriin Gerelt Höşöö). ŞUA, X3X, Mongoliin
Altay Sudlaaçdın Holboo XIV.
3 Uygur yazı sistemleri ve bunların gelişimi ile ilgili olarak bk. Çağatay, S. Ş. (1943). Uygur Yazı Dili. A.Ü. DTCFD,
1 / 4; Hanenda, A. ve Yamada, N. (1961). A list of the manuscript remains in Uighur script preserved in Ryukoku
Library. In: Buddhist Manuscripts and secular documents of the ancient languages in Sentral Asia, Monumenta
Serindica, 6, 29; Clauson, S. G. (1962). Turkish and Mongolian Studies. London; Pritsak, O. (1964). Zum
Parallelismus im Alttürkischen. Studia Orientalia, 28/6, 1-8; Klyaştorniy, S. G. (1970). Ob izuçenii drevneuigurskikh
pamiatnikov v SSSR. İssledovania po uigurskomu iazıku, Vıp. 2; Hamilton, J. R. (1975). Le colophon de I’Irq Bitig.
Turcica, Revue d’Études Turques, 7, 7-19; Hamilton, J. R. (1978). Sur deux présages de I’Irq Bitig. Quand le crible
était dans la paille, 247-254; L. İu, Tuguşeva. (1978). Orkhono-tiurkskii i drevneuigurskii iazıki, ikh skhodstvo i
razliçie. Tiurkologiçeskii sbornik; Tezcan, S. (1981). Türklerde Yazı Kültürünün Başlangıcı ve Gelişimi. Harf
Devriminin 50.’nci Yılı Sempozyumundan Ayrıbasım. Ankara: TTK Basımevi, 39-43; Zieme, P. (1986). Uygur
Yazısıyla Yazılmış Uygur Yazıtlarına Dair Düşünceler. TDAY-B, 1982-1983, 229-237; ウイグル 文契文約書集成
· 著者 山田信夫 · 編者 · 小田壽典 · P.ッィ―メ· 梅村 坦 · 森安孝夫 · 大阪学出版会 (Nobuo Yamada,
Sammlung Uigurischer Kontrakte, Band I-III, Herausgegeben von Juten Oda, Peter Zieme, Hiroshi Umemura, Takao Moriyasu, Osaka University Press), 1993; Gabain, A. Von (1998). Eski Türkçenin Yazı Dili. TDAY-B, 1959, 311-
329, (çev. Sabit Paylı); Şçerbak, A. M. (2000). Uygur Alfabesi Hakkında. İlmi Araştırmalar, 10, 189-194 (çev. Ö.
Tabaklar); Şagdarsüren, Ts. (2001). Mongolçuudın üseg biçgiin tovçoon (Üsegzuin sudalgaa). Bibliotheca
Mongolica: Monograph 1, Centre for Mongol Studies, National University of Mongolia, nemj zassan khoiordugaar
khevlel, Ulaanbaatar.

4 Moyun Çor Kağan 759 yılında vefat etmiş ve onun küçük oğlu Bögü, kağan olmuştur. “tengride bolmïš il tutmuš alp
qutluγ bilge” unvanını da alan Bögü Kağan, Çin kaynaklarında bu unvanla yer almaktadır. Bögü Kağan Eski Türk
tarihinde ilk kez din değişikliğine giden kağan olarak bilinmektedir.

5 Günümüzde Moğolistan’da yerleşim birimleri büyükten küçüğe doğru hot (büyük şehir), aymag (vilayet), sum
(ilçe), bag (kasabadan daha küçük, ortalama büyüklükte bir köy niteliğinde yerleşim birimi) olarak
adlandırılmaktadır. Bu çalışmada, yerleşim birimlerinin tam karşılıklarını ifade etme güçlüğü sebebi ve de bahsi
geçen kültür varlıklarının yerini tam olarak betimleyebilme amacıyla Moğollar tarafından tercih edilen isimler
kullanılmıştır.
6 Perlee, H. (1960). Taihir Çuluu. I, IV. Ulaanbaatar.
7 Perlee, H. (1960). agm.
8 Dorjsüren, Ts. (1957). Doloogoidoin Bulş Ba Tünii Khöshö. Şinjleh Ukhaan Tekhnik, UB, 5-6, 25.
9 Rintchen, (1968). Les dessigns pictographiques et les inscriptions sur les rochers et sur les steles en Mongolie.
Corpus Scriptorum Mongolorum, XVI, 1, 41.

10 Klyaştorniy, S. G. (1961). K İstoriografiçeskoi Otsenke-Ulangomskoi Nadpisi,-Epigrafika Vostoka 14, 26-28;
Klyaştorniy, S. G. (2003). İstorya Tsenralinoi Azii İ Pamyatniki-Runiçeskovo-Pisma,-Sanktpeterburg, 282-288.
11 Gumilyev, L. N. (1963). Po Povodu-İnterpretatsii-Ulankomskoi-Nadpisi,-Sovetskaya-Arkheologya, 24.
12Şçerbak, A. M. (1961). Nadpis Na Drevneuygurskom Yazike İz Mongolii, Epigrafika Vostoka-14. Moskva, 23-25;
Şçerbak, A. M. (2001). Ulangomskaya Nadpis. Tyurkskaya Runika, 120-126.
13 Vandui, E. (1958). Uvsin-Khar-Usni-Gerelt-Khöshö. Şinjleh-Ukhaan-Tekhnik, UB, 45-47.
14 Bazılhan, N. (2005). Doloodoin Bitiktası. Kazakistan-Tarihi-Turalı-Türk Derektemeleri, II, 160-161.
15 Ts. Battulga, N. Gerelmaa. (2007). Doloogoidoin Gerelt Höşöönii Biçees. -Mongol Sudlal: MUIS, MKHSS, Erdem
şinjilgeenii Biçig, XXVII (285), XXXIII, UB, 262-267.
16 Şçerbak, A. M. (2001). Ulangomskaya nadpisi,-Tyurkskaya runika. Sankt-Peterburg, 125-126.

17 Epigrafik Yüzey Araştırma Grubunda Ts. Battulga, Y. Jançiv, N. Gerelmaa, R. Mönkhtulga çalışmıştır.
18 R. Mönkhtulga, (2013). İkh avin tuhai ertni negen barimt. Oyutnii Helhee, II (10), 20, 139-140.

Kaynaklar

ALYILMAZ, C. (2005). Gürbelcin (Gurvaljin Uul) Yazıtıyla İlgili Bazı Düzeltmeler. Manas
Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7, 13.
ALYILMAZ, C. (2007). Köktürk Harfli yazıtların İzinde. Ankara: Karam Yayıncılık.
AYDIN, E. (2007). Şine Usu Yazıtı. Çorum: Karam Yayınları.
AYDIN, E. (2011). Uygur Kağanlığı Yazıtları. Konya: Kömen Yayınları.
AZZAYA, B. (2013). Orhon Biçgiin Dursgal V (Moyunçuriin Gerelt Höşöö). -ŞUA, X3X,
Mongoliin Altay Sudlaaçdın Holboo XIV, Ulaanbaatar.
BAZILHAN, B. (1980). Terhiin Türeg Biçees. Studia Archaeologica, VII (15), 1-15.
BAZILHAN, B. (1980); Terhiin Türeg Biçees. Studia Mongolica, VIII (16), 12.
BAZILHAN, N. (2005). Doloodoin Bitiktası. Kazakistan-Tarihi-Turalı-Türk Derektemeleri, II,-
Almatı.
BOLD, L. (2000). Orkhon biçgiin dursgal II. Ulaanbaatar.
CLAUSON, S. G. (1962). Turkish and Mongolian Studies. London.
ÇAĞATAY, S. Ş. (1943). Uygur Yazı Dili. A.Ü. DTCFD, 1, 4.
DORJSÜREN, Ts. (1957). Doloogoidoin Bulş Ba Tünii Khöshö. Şinjleh Uhaan Teknik, UB, 5-6.
GABAİN, A. Von (1998). Eski Türkçenin Yazı Dili. TDAY-B, 1959, 311-32. (çev. Sabit Paylı),
GUMİLYEV, L. N. (1963). Po Povodu-İnterpretatsii-Ulankomskoi-Nadpisi,-SovetskayaArkheologya, №1, Moskva.
HAMİLTON, J. R. (1975). Le colophon de I’Irq Bitig. Turcica, Revue d’Études Turques, 7, 7-19.

HAMİLTON, J. R. (1978). Sur deux présages de I’Irq Bitig. Quand le crible était dans la paille,
247-254.
HANENDA, A. ve YAMADA, N. (1961). A list of the manuscript remains in Uighur script
preserved in Ryukoku Library. In: Buddhist Manuscripts and secular documents of the
ancient languages in Sentral Asia, Monumenta Serindica, 6, 29.
HARJAUBAY, S. (2002). Obiedinennyi kaganat tiurkov v 745-760 godakh. Astana.
HARJAUBAY, S. (2002). Pervıi pamiatnik Eli-Etmiş Bilge kağana (Tesinkaia stela).
Obiedinennıi kaganat tiurkov v 745-760 godakh (po materialam runiçeskikh nadpisei),
Astana.
KLYAŞTORNIY, S. G. (1961). K İstoriografiçeskoi Otsenke-Ulangomskoi Nadpisi,-Epigrafika
Vostoka 14. Moskva.
KLYAŞTORNIY, S. G. (1970). Ob izuçenii drevneuigurskikh pamiatnikov v SSSR.
İssledovania po uigurskomu iazıku, 2, Alma-Ata.
KLYAŞTORNIY, S. G. (1980). Terkhinskaia nadpisi (predvaritelinaia publikatsia). Sovetskaia
Tiurkologia, №3, Baku.
KLYAŞTORNIY, S. G. (1980). Tesinkaia stela (Predvaritelinaia publikatsia).
KLYAŞTORNIY, S. G. (2003). İstorya Tsenralinoi Azii İ Pamyatniki-Runiçeskovo-Pisma.
Sanktpetersburg.
MERT, O. (2009). Ötüken Uygur Dönemi Yazıtlarından Tes, Tariat, Şine Us. Ankara: Belen
Yayıncılık.
MÖNKHTULGA, R. (2013). İkh avin tuhai ertni negen barimt. Oyutnii Helhee, II (10), 20, 139-
140.
PERLEE, H. (1960). Taihir Çuluu. I, IV. Ulaanbaatar,
PRİTSAK, O. (1964). Zum Parallelismus im Alttürkischen. Studia Orientalia, 28/6, 1-8.
RAMSTEDT, G. İ. (1912). Kak bıl naiden Selenginskii kameni. Trudı Troitskosavsko,
Khiakhtinskogo otdeleniya İmperatorskogo Russkogo Geografiçeskogo, obşestva, IV, 1.
RAMSTEDT, G. İ. (1914). Perevod nadpisi Selenginskogo kamnia. Trudı TroitskosavskoKiakhtinskogo otdeleniya İmperatorskogo Russkogo Geografiçeskogo, obşestva, XV, 1.
RİNTCHEN. (1968). Les Dessigns Pictographiques Et Les İnscriptions Sur Les Rochers Et Sur
Les Steles En Mongolie. Corpus Scriptorum Mongolorum, XVI, 1.
SAEKİ, Y. (1928). The Nestorian monument in China. Society for Promoting Christian
Knowledge.
SERTKAYA, O. F. (1992). Göktürk Harfli Uygur Kitabelerinin Türk Kültür Tarihi İçerisindeki
Yeri. Türk Kültürü Araştırmaları, Prof. Dr. Muharrem ERGİN’e Armağan, XXVIII/ 1-
2, 325-334.
ŞAGDARSÜREN, Ts., (2001). Mongolçuudın üseg biçgiin tovçoon (Üsegzuin sudalgaa).
Bibliotheca Mongolica: Monograph 1, Centre for Mongol Studies, National University
of Mongolia, nemj zassan khoiordugaar khevlel.
ŞÇERBAK, A. M. (1961). Nadpis Na Drevneuygurskom Yazike İz Mongolii. Epigrafika
Vostoka-14.
ŞÇERBAK, A. M. (2000). Uygur Alfabesi Hakkında. İlmi Araştırmalar, 10, 189-194. (çev. Ö.
Tabaklar).

ŞÇERBAK, A. M. (2001). Ulangomskaya Nadpis. Tyurkskaya Runika, 120-126.
ŞİNEHÜÜ, M. (1975). Tariatın orkhon biçgiin şine dursgal. Studia Archaeologica, VI, 1.
ŞİNEHÜÜ, M. (1977) Tesiin ertnii türeg biçeesiig dakhin niagtalsan ni. Arkheologiin sudlal,
VII, 9, Ulaanbaatar.
ŞİNEHÜÜ, M. (1980). Orkhon-Selengiin runi biçgiin şine dursgal. Arkheologiin sudlal, VIII, I.
TEKİN, T. (1983). Kuzey Moğolistan’daki Yeni Bir Uygur Anıtı: Taryat (Terhin) Kitabesi.
TTK-B, 46, 184, 795-838.
TEZCAN, S. (1981).Türklerde Yazı Kültürünün Başlangıcı ve Gelişimi. Harf Devriminin
50.’nci Yılı Sempozyumundan Ayrıbasım. Ankara: TTK Basımevi.
TUGUŞAEVA, A. İU. (2008). Tiurkskie runiçeskie pisimennıe pamiatniki iz Mongolii. Moskva.
TUGUŞEVA, L. İu. (1978). Orkhono-tiurkskii i drevneuigurskii iazıki, ikh skhodstvo i razliçie.
Tiurkologiçeskii sbornik.
VANDUİ, E. (1958). Uvsin-Khar-Usni-Gerelt-Khöshö. -Şinjleh-Ukhaan-Tekhnik.
WATT, James C. Y. (2010). The world of Khubilai Khan: Chinese art in the Yuan Dynasty /
James C.Y. Watt; with essays by Maxwell K. Hearn … [et al.]. New York: Metropolitan
Museum of Ar; New Haven [Conn.]: Yale University Press, 31, 44.
YAMADA, N., ZIEME, P., UMEMURA H., ODA, J. ve MORIYASU, T. (1993). Sammlung
Uigurischer Kontrakte, Band I-III. Osaka University Press.
ZİEME, P. (1986). Uygur Yazısıyla Yazılmış Uygur Yazıtlarına Dair Düşünceler. TDAY-B,
1982-1983, 229-237.

 

Uygur Akademisi © Her Hakkı Saklıdır.

Scroll to top