You Are Here: Home » Genel » Karahanlı Türkçesi

Karahanlı Türkçesi

Karahanlı Devleti

Yaklaşık 200 yıllık bir zaman dilimine hakim olan Karahanlı Türkçesi, Köktürk ve Uygur Türkçesinin tabii bir devamıdır. Nitekim 13. yy’dan itibaren gelişen yeni yazı dilleri, Karahanlı Türkçesinin evlatları durumundadır.

Aradaki 400 yıllık zamana rağmen Eski Türkçeye göre pek az değişiklik olmuştur. Burada birkaç ufak misal verip daha sonra Karahanlı Türkçesinin gösterdiği genel ses ve şekil hususiyetlerine değineceğim.

Meselâ ses bakımından sadece birkaç farklılık görülür.

1.      Kelime içinde ve sonunda d ve d olmuştur: yadag>yadag

2.      Kelime içinde ve sonunda b sesi w olmuştur. sub>suw

3.      Eski Türkçedeki 3. şahıs emir kipi -zun>-sun olmuştur.

Ayrıca bu ek –zu~su; -zun~-sun; zun~-sun; -zunun-~sunun gibi başka değişikliklere de uğramıştır.

SES BİLGİSİ

Ünlü değişmeleri:

a) e>i değişmesi

Türk dilinin hemen her döneminde görülen bu ses değişmesi Karahanlı metinlerinde de karşımıza çıkar.

yi-<ye- “yemek”

b) a>u değişmesi

Aslında -a- olan sesin kendisinden önceki hecede mevcut yuvarlak ünlü dolayısıyla -u- şeklini almasıdır.

kopar->kopur- “yerden kaldırmak”

c) e>ü değişmesi

Metinlerde “ü” temayülü mevcuttur.

kötür-<köter- “götürmek, kaldırmak”

d) ü>i değişmesi

Metinlerde bu kelimelerin her iki şeklinin de kullanıldığını görüyoruz.

min-di “bindi” min-<mün- “binmek”

ÜNSÜZLER

Türkçe kelimeler c, f, h, l, n, g, r, v, z sesleri ile başlamaz. Ancak c, f, h, l, r, z sesleri ile başlayan istisnai örnekler vardır. Ancak bu kelimeler ya taklidi kelimelerdir veya yabancı kökenli olup Karahanlı Türkçesinde kullanılan kelimelerdir.

Örneğin;      cigi     “sağlam”                                hata      “ata”

Cülab   “gül suyu”                                  laçın     “şahin”

Hana     “ana”                                          limgen   “sarı erik”

ÜNSÜZ DEĞİŞMELERİ

1) b>m değişmesi

Türk dilinde sıkça rastlanan bu ses olayı Karahanlı sahasında da görülmektedir.

ben >men (DLT)                                biz>miz (DLT)

2) p>m değişmesi                             

Her ikisi de dudak ünsüzü olan bu seslerin birbirinin yerine kullanıldığını görmekteyiz. Vereceğim örnekte pekiştirme -p ile yapıldığı gibi -m ile de yapılmıştır.

köp  kök>köm  kök                   “göm gök”  DLT

3) ç>ş değişmesi

            Bu ünsüzler birbirinin karşılığı olan sözlerdir. Bugün de bunların birbiri ile değiştiğini görüyoruz.

çağıla->şağıla                         “bağırmak , çağırmak” (DLT)

4) d>d ; z>y değişmesi

Türk dilinin hemen her devresinde bu gelişmeyi görmek mümkündür.

adak>adak>azak>ayak

5) k>h değişmesi

h ünsüzü Türkçenin asli hecesi olmadığı halde “k” ünsüzünün zaman içerisinde “h” şeklinde geliştiğini görmekteyiz.

kalaç>halaç  “aç ve kal”   okşa>ohşa  (şakalaşmak) (DLT)

6) g>y değişmesi

Bugün de karşımıza çıkan bu ses olayı, Karahanlı sahasında da görülmektedir.

eşgek>eşyek “eşek” (DLT)

7) g>h değişmesi

            Nadir olarak rastlanan bir ses olayıdır.

ugi>ühi “baykuş” (DLT)

8) r>l değişmesi

            arka>alka

9) y-n ayrışma

            Bu ses olayı aslında bir değişmeden ziyade birinin yerine diğerinin kullanılmasıdır.

kayu-kanu “hangi, hani, nice” (DLT)

çıgay>çıgay-çıgan “fakir” (DLT)

 

ÜNSÜZ DÜŞMESİ

1) -r- düşmesi

            Akıcı ünsüz olan -r-nin bazı kelimelerde düştüğü görülür.

bek<berk “sağlam, kuvvetli”

2) -y düşmesi

            Kelime sonunda mevcut -y seslerinin düşürüldüğü örnekler vardır.

kükü<küküy “hala”, katar-<kaytar- “kaytamak” (DLT)

yokru<yokruy “yukarı” (DLT)

 

GÖÇÜŞME (YER DEĞİŞME) METATEZ

Kelime içindeki iki sesin söyleyişi kolaylaştırmak amacıyla yerlerinin değişmesi olayıdır. Genellikle yan yana bulunan iki ses değişir.

koşnı<konşı “komşu” (DLT), çamgur<çagmur “çamur”

 

ÜNSÜZ İKİZLEŞMESİ

Bünyesinde -r-, -k; -s-, -k gibi ünsüz bulunduran kelimelerde, telaffuz vurgu ve şive özelliğinden dolayı, bu ünsüzlerin ikizleştiği görülür.

arrıg<arıg “pek temiz” (DLT), bakku<baku “tepe” DLT

sekkiz<sekiz “sekiz sayısı”

 

HECE YUTUMU

Genellikle benzer sesli hecelerden birinin telâffuz veya değişik sebeplerle düşmesi, yutulması olayıdır.

alma<alımla –almıla “elma”

ut<uvut  “haya, ar, edeb”

 

HECE BİRLEŞMESİ (KAYNAŞMA)

Kelimeyi meydana getiren heceler ve söz içinde yan yana gelen kelimelerin komşu heceleri de birbirlerini etkilerler ve bir düzene uyarlar. Buna hece birleşmesi denir.

neçük<neçe+ök “neden, niçin” (DLT),

toksan<tokuz on (DLT)

 

ŞEKİL BİLGİSİ

            İsimden isim yapan eklere birkaç örnek:

            * -ç

            anaç<ana-ç

* -çın/-çin:

            Az kullanılan bir ektir. Benzerlik ifadesi bulunan bu ek, renk isimlerine veya renk ifadesinde kullanılan isimlerin üzerine getirilir.

kökçin<kök-çin “mavimsi, gök mavisi gibi” (KB)

* -daş/-deş

            Aynı özelliklere sahip veya bağlı olma durumunu gösterir.

Koldaş<kol-daş “arkadaş”

* kına/-kine; kıya/-kiye

            Kuvvetlendirme, küçültme ve sayı ifadelerini ortaya koyan bir, isimden isim yapım ekidir.

erkiye<er-kiye “adamcağız” DLT

kızkıya<kız-kıya “kızcağız” DLT

 

FİİLDEN İSİM YAPAN EKLER

            * -g/-g

Yer isimleri ve soyut isimler yapar.

aytıg<ayt-ı-g (sual sorma)

bodug<bodu-g (boya)

* -ga/-ge

            bilgi<bil-ge kısga<kıs-ga “kısa”

* -gak/-gek

            Bu ek bugünkü yazı dilimizde mevcut –an/-en sıfat fiil eki ile –cı/-ci isimden isim yapım ekinin anlamında fiillerden isim türetir.

tezgek<tez-gek “kaçan, çekingen” (DLT)

tutgak<tut-gak “öncü” (KB)

*-man/-men

Çok  az örnek vardır. Değişik anlamlarda yeni isimler yapar.

kurma<kur-man “ok ve ya konan kap”(DLT)

tuman <tu-man “duman, sis” (DLT)

 

İSİM ÇEKİMİ

1) İlgi hali:-nıng/-ning; -nung/-nüng

Belirtili isim tamlaması kurar.

Atanıng ananıng ölümi tükel (KB)

2) Yönelme hali: -ka/-ke, -ga/-ge; -q/-e

Cümlede yer tümleci görevindedir.

Bu şair tili boldı sözke ulı (KB)

3) Ayrılma hali: -da/-de, ta/-te; dın /-din, tın/-tin, -dun/dün

Beg içtin bolur körgü taştın közi (KB)

4) Yükleme hali: -g/-g; -n; -nı/-ni

Belirtili nesneyi oluşturur.

Özüm bir yüzni köreyin anıng (KB)

5) Gösterme hali: -garu/-gerü; -karu/-kerü –aru/-erü; -ra/-re; -ru/-rü

Anda bolup tengrigerü tapgın öter (DLT)

ZAMİRLER

Belirsizlik Zamirleri

İsim gibi kullanılan, ismin yerini tutan bu zamirlerde kesin bir şeyi veya bir kişiyi ifade söz konusu değildir.

* adınlar “başkaları, herkes”

adınlarka birmez özinğe alıp (KB)

* adnagu “yabancı, başkası”

agruk agır işinğini adnagunı todurma (DLT)

* barça/barçalar (bütün, hep, bütünü, hepsi)

biligsiz kişi barça iglig bolur (KB)

* barı/baru “bütünü, hepsi, tamamı”

bu barı hazine bu altun kümüş

* kamu/kamug “her, bütün, hepsi”

kamug kadgusı erdi ümmet üçün (KB)

* kayu/kayusı “bazısı, kimisi”

kayusı çapar kör kayu suv içer (KB)

 

SIFATLAR

            Niteleme sıfatları

            akı: “cömert, eli açık”

akı erdi elgi yüreki tedük (KB)

alçak: “alçak gönüllü, yumuşak huylu”

tüzin erdi alçak kılınçı silig (KB)

araste: süslü, bezenmiş

araste ol ermiş yarımış küle (KB)

* atik “eski, kadim”

            atik erdi aşnu kamugda oza (KB)

* bagırsak “merhametli”

            tüzün kılkı alçak bagırsak köngül (KB)

* bedük “büyük”

            bedük bilgi birle öküş erdemi (KB)

* berk “sağlam, kuvvetli”

            bu ay toldı aydı manga berk kişen (KB)

 

* ediz “yüksek yer”

            ediz king bedizlik sarayıng (KB)

 

SIRA SAYI SIFATLARI

Asıl sayı sıfatlarına getirilen –inç/-inçi; -ünç/-ünçü ekleri ile yapılmaktadır.

ikinç “ikinci” (KB)

üçünç “üçüncü” (KB)

törtinç<tört-i-n-ç (dördüncü) KB

ZARFLAR

            Zaman zarfları

            Kidin “arka, sonra”

            eşitgü  biligsizke aysa kidin (KB)

aşnu “önce”

            hacib aydı aşnu manga kelsüni (KB)

emdi, imdi “şimdi, şu anda”

            anı ögsen emdi sevincin tile (KB)

hergiz “asla, hiçbir zaman”

            çıka tuşsa hergiz unıtmaz yolum (KB)

SORU ZARFLARI

            negü teg “ne gibi”

            negü teg bolur bu könilik ulu (KB)

neçe “nice, ne kadar, kaç, nasıl”

            neçe tirse dünya tüker alkınur (KB)

EDATLAR

            arı “edoğru, -den öte, -den ileri, den”

            Eski Türkçede bulunmayıp, Orta Türkçe devresinde görülmeye başlayan “arı” edatına bugünkü Kıpçak ve Sibirya şivelerinde ve Anadolu ağızlarında da rastlanmaktadır.

asra<as-ra “aşağı, -den aşağı, den öte”

aşnu<aşın-u “den önce”

burun<buru-n<bur-u-n “den önce, ilk”

aza<az-a “önce, den önce,  den beri”

tapa<tap-a “a doğru”

utru<utur-u “karşı, -a doğru”

SORU EDATLARI

handa<kanda           “nerede”

negü<ne+gü             nasıl, niçin”

nü:ne nü tersen        ne dersin” DLT

ÇAĞIRMA-HİTAP EDATLARI

            aç “hey” aç berü gel “hey berü gel”

ala “yavaş” ala ala “yavaş yavaş”

av   “hayır”

emet/yemet   “evet”

uva “efendim”

ÜNLEMLER

awa awa “vah vah”

esiz/isiz “yazık”

vâ “vay”

Va ne tersen “vay ne diyorsun” (DLT)

*  gösterme edatı                uş “işte”

* tekrar edatı

baz “yine,tekrar”

yana/yan-a “yine,tekrar “yana keldim” (DLT)

(bugünkü yankı ve yansımak sözcükleri)

Karahanlı Türkçesinde İsim Fiiller

Bildiği üzere isim fiil fiilin ad şeklidir.

1) – mak/-mek

tir-mek “dermek,toplamak”

2) -ma/-me

bıçma<bıç-ma “biçme,kesme”(DLT)

3) -ış/-iş; -uş/-üş

bakış<bak-ış (DLT)

SIFAT FİİLLER

Sıfat fiil,fiilin zamana bağlı olarak kavramını sıfatlaştıran bir şekildir. Zaman anlamı taşımaları yönünden  isim fiilden ayrılırlar.

Geçmiş  Zaman Sıfat Fiilleri

1) -mış/-miş

keçmiş<keç-miş “geçmiş”

2) -dı/-di; -du/-dü

ekindi<ekin-di (ekilen)

umdu<um-du           (dilek,istek)

3) -yuk/-yük

sözleyük<sözle-yük “söylenmiş”

Geniş Zaman sıfat Filleri

1) -ar/-er

keçer<keç-er “geçer”

2) -ır/-ir

bilirde<bilir-de “bilende”

3) -r

yarar<yara-r “fayda -yarar”

4) -ur/-ür

kör-ür<körür            “gören”

5) -maz/-me; -mar/-mer

aytmazda<ayt-maz-da “söylemeyince”

6) -glı/-gli

Olumlu ve olumsuz fiil tabanlarına gelir ve –an/-en sıfat fiil ekinin görevini yapar.

körügli<kör-ü-gli  “gören”

barıglı<bar-ı-glı “varan”

7) -gan/-gen

Bugün yazı dilimizde –an/-en olarak yaşar.

ısırgan<ısır-gan “ısıran”

arıtgan<arıt-gan       “arıtan”

Kaşgarlı oğuzların –g/-g seslerini düşündüğünü söyler

Gelecek Zaman sıfat fiil ekleri

1) -gu/-gü

kalgu<kal-gu “kalacak”

kitgü<kitgü “gidecek”

2) -guçı/-güçi; -guluk/-gülük; -gusı/güsi

Bu ekler -gu/-gü sıfat fiil ekinin üzerine getirilen yapım ekleri ile genişletmiş olan eklerdir.

ayguçı<ay-guçı “söylenen söyleci”

başlaguçı<başla-guçı “başlayon”

2) daçı/-deçi;-taçı/-teçi

sözledeçi<sözle-deçi “söyleyen”

tuttaçı<tut-taçı “tutan,tutucu”

ZARF FİİLLER

1) -p/-(ı)p/-(i)p; -(u)p/-(ü)p

alıp<al-ı-p “alarak,alıp”

2) uban/-üben; -upan/-üpen

baruban<bar-uban “giderek,vararak”

3) -ı/-i; -u/-ü

bolu bir<bol-u bir- “oluvermek” (KB)

4) -a/-e

aça bir-<aç-a bir “açıvermek” (KB)

5) -gınça/-ginçe

Türkiye Türkçesinde -ınca/-ince ekidir.

bolmagınça<bolma-gınça “olmayınca” (KB)

ölmeginçe<ölme-ginçe “ölmeyince”

6) -madın/-medin; -madı/-medi; mayın/-meyin

Türkiye Türkçesinde –madan/-meden

bilmedi<bil-medi “bilmeden”  (KB)

tınmadı<tın-madı “dinlemeden” (KB)

7) galı/-geli

ölgeli<öl-geli “öleli,ölerek”

kılgalı<kılgalı “kılalı,kılarak” (KB)

8) -dukta/-dükte

karıştukta<karış-tukta (karıştığında)

FİLL ÇEKİMİ

1) Geniş Zaman: -r/-ur ; -ır/-ir; -r; -ar/-er

aç-ar men

küs-er men

öl-ür men

2) Görülen geçmiş zaman çekimi: -dı/-di; -du/-dü; -tı/-ti; -tu/tü

kesmedim

yokla-dım

uç-tum

3) Anlatılan Geçmiş zaman: -mış/-miş

kör-miş-im

4) Gelecek  Zaman Çekimi: -ga/-ge; -gay/-gey ve -gu /-gü ile yapılır ve -daçı/-deçi; -taçı/-teçi az kullanılır.

kel-ge-men

bar-gay-men

tıngla- gaymen

Yakın Gelecek Zaman

-galır; -gelür / -gelir

bar–galır men

kel-gelir

ŞART KİPİ

-sa/-se eki ile yapılır. Birkaç örnekte -say/-sey mevcuttur. Şahıs zamirleri ile çekim yapılır. 1. çokluk ve 3. çokluk çekimlerinde zamirler ekleşmiş ve mız/miz; lar/-ler şeklinde girmiştir.

1. teklik                    2. teklik                    3.teklik

bar-sa men                bar-sa sen                 bak-sa

1. çokluk                  2. çokluk                  3.çokluk

er-se-miz                          -                           sev-se-ler

EMİR KİPİ

Emir kipinin şahıslara göre ayrı ayrı çekimi vardır.

 

1.      teklik şahıs:

-ayın/-eyin; -yın/-yin; ay/-ey; ayı/-eyi; -yı/-yi; -eyim

kel-eyin

kör-eyim

kör-eyin

bar-ayın

 

2.      teklik Şahıs:

Eksiz, -gıl/-gil; -gın/-gin ekleri ve ünleme edatları ile

Eksiz             Ünleme edatları                 -gıl/-gil ekleri ile    -gın /-gin ekler ile

Eşit                 bil-e                                       yatma-gıl                              tutgın

Unutma          yan-gıl-a                               tut-gıl                               sözleme-gin

Tur-a                                     bar-gıl

 

3.      teklik şahıs:

-su/-sü, -sun/-sün; sunı/-suni

keç-sü

1.      çokluk şahıs

-alıng/-aling; -alım/-elim; -lım/-lim

bar-alım

köç-elim

kir-elim

2.      çokluk şahıs: -ng/-nglar

al-ı-ng

bar-ı-ng

bil-i-ng

3.      çokluk şahıs: -sular/-süler; -sunlar/-sünler

bilme-sünler,  körme-sünler

GEREKLİLİK KİPİ

-gu/-gü  ekleri ile yapılır. Bunun yanında –gu/-gü kerek ve kerek +….. – sa/-se

gu/gü + kerek

1.      teklik şahıs

öte-gü kerek men

2.      teklik şahıs

katıl-gu kerek

3.      teklik şahıs

eşit-gü kerek

kerek +………. –sa/-se

er edgü kerek tusa edgü kılınç

About The Author

Number of Entries : 33

Leave a Comment

© 2013 Uygur Akademisi her hakkı saklıdır.

Scroll to top